Tác giả Chủ đề: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)  (Đã xem 51885 lần)

0 Thành viên và 2 Khách đang xem chủ đề.

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #630 vào: 14/03/2019, 11:17:01 »


                          Lạnh thâm tâm

               TRỜI cuối đông rồi! Anh biết không?
               Buổi chiều buổi sáng lướt qua song.
               Mịt mờ núi thẳm ôm sương lạnh
               Thấp thoáng đường xa nghịch bụi hồng.
               Thớ củi reo cười trong ánh lửa
               Nỗi buồn tiết kiệm suốt mùa đông.
               Trần truồng trang sách không buồn xếp
               Nghe một màu tang nhuộm cõi lòng.


                                            HÀ HỢP NGUYỄN



BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #631 vào: 15/03/2019, 13:59:20 »


                           Ngoài đề

                        Đất gì khô quá đá!
                        Nắng gì đốt điên đầu!
               Ba năm dừng bước chân ngang trái,
               Mới biết giờ đây phút gãy cầu.

               Bờ sông gió thoảng không nghe mát,
               Nước chảy nào trôi hận máu đào.
               Bao nhiêu đổ vỡ còn tan tác,
               Sực nhớ tình ai, muốn nghẹn ngào.

               Hỡi ai đã mệt vì thiên hạ,
               (Vốn mệt từ lâu bởi chuyện mình)
               Này quạt đơn sơ, lòng khép mở,
               Mát chăng, người đã dám làm thinh?


                                     Quảng Ngãi, hè 1949
                                     Ngu-Í NGUIỄN HỮU NGƯ
                                     (Có những bài thơ)




BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #632 vào: 15/03/2019, 21:45:05 »


              Xuân về vui cho ai?

               XUÂN về trên hoa đèn
               Xuân về trong tiếng pháo
               Xuân không về trong lớp áo màu phai
               Xuân về ngày hôm nay
               Xuân về ngày hôm mai
               Đẹp lòng ai êm ấm
               Thắm đâu lòng trẻ dại u hoài
               Tương lai một khối màu tê tái
               Đời biết mơ gì? Vui với ai?

               Chuyện đời lớp lớp chăng ngang trái
               Còn có mong gì ai thương ai?
               Càng đi thêm lạc nẻo
               Chiều nay chua xót đầy
               Gặp em đời bạc bẽo
               Chung bước đỗ về đây.
               Hoa lòng ta úa héo
               Mộng đời em khó xây
               Mắt em rân rấn đôi giòng lệ
               Sương gió trùm lên bóng võ gầy
                                 ¤
               Đường xa lăng lắc
               Thăm thẳm như đường đời
               Ánh chiều luyến lưu chưa tắt
               Rám bạc đầu thơ ngây
               Năm năm rồi tháng tháng
               Lê la kiếp đọa đầy
               Em gò lưng mím miệng
               Tay lau vạn chiếc giày
               Người vui em không biết
               Xuân về em không hay
               Ngày qua trong đơn chiếc
               Đêm về trong heo may
               Áo em rời mấy mảnh
               Chân em đá sỏi cày
               Giày người em đánh mãi
               Đời tàn phai trên mấy lớp chân ai
                                    ¤
               Biết sao nhân thế tình soi hướng
               Lạnh lẽo đường sương ta thương em
               Xuân chẳng riêng ai mà cách biệt
               Người vui nghiêng ngửa sao bi thương

               Em định về đâu đêm tàn năm
               Đường dài hun hút rét căm căm
               Lập lòe ánh lửa nhà ai ấm
               Cổng sắt cài then khóa kín rồi


                                             TRÚC LIÊN



BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #633 vào: 16/03/2019, 11:54:41 »


                   Chuyện lòng

               TÌNH yêu không tiếng nói
               Người thơ không có nhà
               Chuyện lòng e ấp hỏi
               Bỗng dưng buồn nói ra…

               Phương trời xanh liễu rũ
               Thảo lư mờ hoang liêu
               Tiên chập chờn động cũ
               Khôi nguyên tình thương yêu…

               Hăm hai và mười tám
               Không ngồi đếm tháng ngày
               Cát bụi đời chưa bám
               Thư tình run đôi tay…

               Nhớ thương mòn khóe hạnh
               Đăm đăm vọng chân trời
               Khi nào mưa gió tạnh
               Đêm rằm thả thơ chơi…

               Tình yêu lên tiếng nói
               Người thơ đi xây nhà
               Chuyện lòng ai có hỏi
               Điên gì mà nói ra…


                                   HUY LỰC



BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #634 vào: 16/03/2019, 21:55:39 »


                            Hoa và Hồn

               TÔI quá yêu bông hoa hường mới nở
               Ôm tương lai ấp quá khứ trong lòng
               Một chút tím làm thương nhớ mênh mông
               Cho hé mở cả một trời tưởng niệm
               Và một chút hồng bình minh xao xuyến
               Ôi ảnh hình của thế giới mai sau
               Hoa và hồn nào có khác chi nhau
               Hồn tôi cũng ấp ôm màu vũ trụ
               Chút tím thoảng hương chút hồng hé nụ
               Đó là màu hiện tại phải chăng em
               Tôi nghe trong lòng hiện tại ca lên
               Khúc tưởng niệm hợp hòa lời hy vọng
               Nét hiện tại còn chăng tơ kết võng
               Nối tương lai với quá khứ vô cùng
               Màu của hoa hường vô thủy vô chung
               Tiếng của hồn tôi bất khai bất tận


                                              TRỤ VŨ
                                              Linh Sơn tự 1960




BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #635 vào: 17/03/2019, 11:33:07 »


                 Chơi bể đông

               RŨ đôi hồn trắng nợ,
               Rong chơi miền bể Đông.
               Mở đai áo thắt lỏng,
               Rửa tay bùn thế kỷ.

               Nắng thiêu phiền-vô-lý,
               Gió phủi bụi-nhất-thời;
               Cưỡi sóng vượt ngàn khơi…
               Nhặt ít cành hoa giạt.

               Tìm non Tiên, nước Nhược,
               Uống say khướt men rừng.
               Nhìn hoa lạ… bỗng dưng
               Khóc thiên hương nhất khắc!

               Tỉnh men cười sằng sặc,
               Nhìn nhau không lạc loài.
               Trông về dãy non hoài,
               Quê nhà, ôi! lồng lộng…

               Trút đai, nghe áo rộng,
               Vuốt trán hắt mây sầu.
               Vỗ cánh bạt chim âu,
               Nhịp trùng dương chới với…

               Đây, cười không biên giới,
               Lệ chảy hóa Bao-la.
               Đây, không hẹn ấn ngà,
               Xiềng không vương gót mộng.

               Dăm câu mừng Đạo Sống,
               Chín khúc cợt phù du.
               Kết bè đợi vào Thu,
               Chở nguyệt về Nguyên-thủy


                                            Cửa Hàn
                                            VŨ HÂN
                                            (Mai sau)




BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #636 vào: 17/03/2019, 20:01:33 »


                     Một người

               CHÚNG giết một ông già
               Bằng không cho lương thực
               Ông già ấy chết rồi
               Ốm đau mà không thuốc.

               Ông già ấy chết khô
               Đầu kê tay làm gối
               Muỗi từng đàn vo ve
               Hoàng hôn buồn không nói.

               Chúng hối hả giục đưa
               – Tang ma mà làm quái!
               Một cỗ quan đơn sơ
               Lần đi trong bóng tối.

               Những người em hôm qua cúi đầu
               Những người bạn tự do im lặng nhìn nhau
               Vì mắt “chúng” không trang bị
               Nhưng mà sắc hơn dao.

               Tại sao chúng không giết bằng nòng thép
               Tại sao chúng không giết bằng lưỡi gươm
               Sao lại phải bày trò vu bịa
               Sao lại phải tìm đường triệt lương.

               Vì tin không có cơm có thuốc
               Ông già ấy đầu hàng?
               Vì tin những hồn ma đói khát
               Không tìm về được thiên đàng?

               Nhưng rồi mùa xuân… mùa hạ…
               Nhưng rồi mùa thu… mùa đông…
               Phan Khôi, người xứ Quảng
               Vẫn là tim, là hồn.

               Khi Ông vừa nhắm mắt
               Lịch sử liền ghi tên
               Bia thời gian liền khắc
               Chữ TỰ DO lên mình.

               Người chết không tội lỗi
               Người sống vững niềm tin
               Vì đời có thêm lửa cháy
               Và đường có thêm màu xanh.


                                           ĐỖ TẤN



BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #637 vào: 18/03/2019, 17:24:17 »


                    Bách-Khoa hậu tiệc

               VỪA Tết hôm nào, nay lại Xuân
               Thấy người vui tết Hiến băn khoăn
               Vì bài thơ Tết lo chưa kịp
               Ôi, đẻ bài thơ thật khó khăn!

               Giấc mộng năm xưa hẹn tiếp theo
               Nhà thơ lo báo vận đâm nghèo
               Tháng năm mòn với từng khuôn chữ
               Mảnh đất vườn thơ để mốc meo

               Vui tính mà đâm ít nói cười
               Gác nhà xó bếp thẩn thơ ngồi
               Vợ đâm ngờ vực rằng: “Nghi lắm
               Hẳn nhớ ai đây, lại giấu tôi!…”

               Yểu điệu nàng Thơ sắp sửa về
               Nghe người ngọc quát vội quay đi
               … Và rồi dỗ mãi nàng không tới
               Nàng chẳng về cho biết viết chi?

               Ngày tháng trôi nhanh, xuân “lớn” dần
               Mộng xưa tỉnh giấc thấy phân vân
               Bạn bè thường giễu, rằng: “Quan bác
               Lo lắng sao mà vẫn béo lăn?”

               Đại tiệc mừng xuân ngỡ mới tàn
               Dư âm thân mến tưởng còn vang
               Bà con nhắc nhở: “Đầu năm Sửu
               Hẳn ngả trâu to để thết làng”

               Các bạn năm qua được Hiến xông
               Tiệc vờ món hão cả năm rông
               Thư về rủa mát: thằng cha láo
               Bẻm mép đầu năm đã thết ngông!…

               Men rượu ngày xuân chếnh choáng say
               Món ăn kinh tế sắp cho đầy
               Có nhiều người đẹp vô tình hỏi:
               – Đại tiệc sao toàn những vị cay?

               Nghe bốn phương dồn, “đầu bếp” lo
               Cỗ bàn chẳng lẽ lại… nguyên trò?
               Hỡi ơi! toàn món ăn tâm huyết
               Thực khách ai người hiểu biết cho?

               Vì thế năm nay tiệc BÁCH-KHOA
               Linh đình mà chẳng dám phô ra
               Hẹn cùng trăm họ: sang năm tới
               Tiệc đón xuân về… lớn gấp ba!…


                                              XUÂN HIẾN



BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #638 vào: 19/03/2019, 17:49:58 »


Sách vỉa hè
“Văn chương hạ giới…”             

Từ một tòa soạn đến một vỉa hè
         Người ấy gặp tôi là hỏi ngay, như đợi đã lâu ngày.
         ― Anh cho tôi mượn quyển “Thần tháp Rùa” để đọc xem nói gì trong đó.
         ― Anh chưa đọc “Thần tháp Rùa”sao?
         ― Chưa. Mà cũng mới biết tên nó sáng nay. Nhờ xem các giải thưởng văn chương của Văn hóa vụ đăng trên báo hằng ngày.
         ― Như thế thì tôi không cho mượn. Anh phải mua mà đọc lấy. Một cách phạt anh đã vô tình đối với một tập truyện ngắn khác thường: đem xáo trộn cổ kim. Vả lại anh cũng cần có quyển ấy trong tủ sách gia đình. Trong bốn cuốn truyện dài, truyện ngắn được Văn hóa vụ thưởng, anh có ba, chỉ thiếu có “Thần tháp Rùa”. Thì mua luôn cho đủ số.
         ― Mua thì mua. Nhưng tìm nó ở hiệu nào? Vì nó xuất bản đã lâu rồi thì phải. E hết cũng nên.
         ― Hiệu sách thì chưa biết hiệu nào có. Nhưng anh lại đường Lê Văn Duyệt, cạnh rạp Nam Quang, có nó nằm ở vỉa hè, giá chỉ còn phân nửa. Rõ ràng hơn là 20$. Bìa dơ, rách, anh trả 15$.
         ― Thế thì dịp may hiếm có, bỏ qua rất uổng. Sách vỉa hè muôn năm vậy! Tôi đi ngay.
         Anh bạn văn tôi đi mua sách ngay, thì anh Thư ký tòa soạn cũng chụp ngay cơ hội, mà rằng:
         ― Coi bộ anh khá rành về sách vỉa hè, thì anh cho một đôi bài về loại sách có số phận đặc biệt này trong số kỷ niệm năm nay.
         Tôi cao hứng gật đầu ngay. Gật đầu rồi mới sực nhớ mình quả đúng như anh Thư ký tòa soạn đoán: coi bộ khá rành, chớ thật sự chẳng rành chi cho lắm.
         Cái đầu làm tội cái chân. Tôi nhảy lên xe, đánh một vòng đến nơi “hội ngộ của sách cũ, báo xưa, nhạc mới”.

Đây, vỉa hè Lê Lợi
         Nơi đây, có thể gọi là trung tâm của sách, báo, nhạc bán xôn.
         Từ đầu đường Pasteur lên tới đầu đường Công Lý, khoảng vỉa hè bên hông sở Trường Tiền biến thành nơi triển lãm thường trực của những món ăn tinh thần bị số phận hẩm hiu.
         Có năm chỗ bán bài hát, và hai mươi chỗ bán sách báo cũ. Vài nhà dù bán sách mới, vài hàng bán tranh ảnh lồng gương… xen vào cho sách báo cũ nằm dài trên lề hay nhạc treo đứng dựa tường khỏi mang tiếng quá tham lam: độc chiếm mảnh giang san này mà cái cầu tiểu công cộng nằm đoạn giữa cũng không đủ sức cắt đứt nó ra làm hai được.
         Tôi ghé vào cái thế giới này lúc vầng ô bóng đã xế tà… Nhưng với cái chợ sách lộ thiên ni, thì cái cảnh vào lúc xế chiều lại nhộn nhịp hơn cả lúc nào. Trường học vừa tan: có những giáo sư đạo mạo, có những sinh viên trầm ngâm, có những nữ sinh nhí nhảnh, có những khách qua đường dừng bước; rồi các sở tan: cái chợ chữ nghĩa này lại thêm các công tư chức chưa vội về nhà, mà cũng chưa muốn la cà ở quán giải khát ngọt ngọt hay nồng nồng. Người ngồi chồm hổm lật lật, người đứng lom khom chỉ chỉ, kẻ đi qua chầm chậm, đưa mắt.

I.– Rẻ lắm, 2 đồng thôi!
         Tôi bắt đầu làm rộn cái “đại lục âm thanh” trước. Tôi ngồi xuống, dở một tập bài hát tí hon, in công phu, trình bày mĩ thuật. Tôi gợi chuyện:
         ― Thứ này bao nhiêu, em?
         Chủ hàng là một cậu bé 13. Cậu lanh lẹ lại gần, ngồi xuống, đối diện.
         ― Dạ thưa thầy, rẻ lắm, hai đồng thôi.
         ― Hai đồng thôi? Thật là rẻ. Mà sao chỉ có ba thứ thôi em?
         ― Dạ, họ đưa có ba thứ này thôi. Thầy đi đâu cũng không có thứ gì thêm đâu. Thầy mua giùm em một tập.
         Tôi mùa giùm em cả ba tập.
         ― Bài hát dạo này bán khá không em?
         Cậu bé đứng dậy, chỉ vào xấp bài hát xấp dựa tường sở Công chánh, còn mới tinh và khoe nụ cười, khóe mắt, mái tóc, đường môi các nữ danh ca của Sàigòn hoa lệ một cách quá đài các.
         ― Năm đồng một bản! Thứ này thì không rẻ rồi!
         ― Sao không rẻ, thầy. Bớt 30% còn gì nữa! Mới “cắt chỉ” thầy thấy không?
         ― Mới là một việc, giá không rẻ là một việc. Thứ này cũng còn mới mà hai đồng một bản. Lại còn thứ này, có một đồng.
         Cậu bé bỗng “lên mặt” một cách vừa đáng ghét vừa đáng yêu.
         ― Hai thứ này cũ xì. In từ năm xửa năm xưa (tôi liếc mắt, bắt gặp trong đám nhạc một đồng bày trên phố Lửa rừng đêm… của Nguyễn Hữu Ba bớt sắc lửa hồng và Hòn vọng phu I của Lê Thương dường như mỏi sức trông chờ ai ngoài nắng, bụi). Lại hình vẽ con nít, người lớn. Còn thứ này “mới ra lò” năm nay, hình con gái đẹp, mà hình chụp nữa. (Tôi nhìn vào lớp nhạc được để một vị trí tương đối cao và dễ nhìn, chạm phải mái tóc đang cố níu chút ngây thơ còn lại của một Thanh Thúy, đôi môi còn đủ sức mời mọc của một Khánh Ngọc và cặp mắt thừa sống lẳng lơ của một Bạch Yến.) Mua nghe thầy!
         Tôi giật mình, trả lời một cách máy móc:
         ― Mua thì mua.
         Nói mà chưa biết mình mua cái gì. Lời ca? nốt nhạc! hay mái tóc tơ, đôi môi mọng, cặp mắt nghiêng… tường?
         ― Bài nào thầy? Bernadime, Bambino, hay Que sera sera? À chỗ đứng này dành riêng cho những “đứa con ngoại quốc, những đứa con lai” đây. Nhạc Mĩ, Nhạc Pháp, Nhạc Anh… mà lời Việt. Được màn ảnh “lăng xê”, được thanh nam, thanh nữ hâm mộ ồ ạt, người ta vội đặt lời ca tiếng… mẹ đẻ, rồi lấy nhạc người, in ra. Hèn chi bán chẳng chạy. Đó là chưa nói cách trình bày, mới mẻ hơn, hấp dẫn hơn, mà cũng… thiết thực hơn. Cậu bé lại kéo tôi về với việc bán mua:
         ― Bài nào, thầy?
         ― Bài nào cũng được.
         ― Que sera, sera thầy ưng không?
         ― Ừ, thì Que sera, sera.
         Tôi cố ý lấy tiền chậm để còn hỏi “ông chủ” này một câu chót; khách chắp tay sau đít lom khom nhìn đã có năm, bảy người.
         ― Mỗi ngày em bán được bao nhiêu?
         ― Ế lắm, thầy. Người ta coi nhiều hơn mua.
         ― Ế, chớ mỗi ngày cũng được tệ lắm là trăm bạc chớ?
         ― Trăm bạc là nhiều nhứt.
         ― Thế lời bao nhiêu, em.
         ― Có thứ lời năm cắc, có thứ lời một đồng.
         ― Đổ đồng bán được một trăm, em lời được ba chục?
         ― Đâu lối đó.
         Em đang quên tôi để lo tiếp vài cô tay ôm cặp và tóc thề còn xõa ngang lưng đang chỉ chỏ vào những bài hát có những cái tên từ bốn phương trời góp lại.
         Tôi lại lang thang.

II.– Cạnh bếp lửa
         ― Năm đồng một cuốn, rẻ lắm thầy cô. Đủ loại mà, sách học, tiểu thuyết, Tây, Tàu, Anh, Mĩ gì có cả.
         Cái ông này già mồm. Tôi ngồi soát thử chồng sách giá “đồng hạng”: sách học có, tiểu thuyết có, sách Tây có; còn Tàu, còn Anh, còn Mĩ, là ông ta nói thêm cho rơm đám. Tôi bỏ ra năm đồng để mà có một “Bếp lửa” của Thanh Tâm Tuyền, và cũng để thay thế miếng trầu…
         ― Hàng chú nhiều sách quá. Lại đắt khách. Chắc ngày bán rồi kiếm vài trăm dư sức?
         Người vừa lấy tiền tôi, nhìn tôi một cách có phần vừa ngạc nhiên, vừa bất bình. Chẳng rõ ông ta có cho tôi muốn ngạo ông hay không mà ông đáp, giọng khinh khỉnh, quên rằng nửa phút trước, tôi đã làm gian hàng ông nhẹ đi một “Bếp lửa”.
         ― Lời vài trăm một ngày! Thế sao ông không làm nghề này cho sướng. Ông tưởng lúc nầy bộ dễ hốt bạc lắm sao?
         Tôi có cảm giác như ngồi gần bếp lửa, giữa trưa. Tôi xích lại gần, sửa lại chiếc gương cận thị:
         ― Xin lỗi chú vậy. Quả tình tôi không biết, hỏi lỡ lời. Chớ không có ý gì ngạo chú đâu.
         Người đối thoại của tôi dịu giọng:
         ― Khá lắm là trên trăm, còn ế là vài chục.
         ― Thế một trăm, chú lời được ba chục?
         ― Còn tùy loại sách bán được. Lời ba chục có, hai mươi lăm có.
         ― Vậy thì cũng đủ ngày hai bữa.
         ― Nhờ trời, tới giờ thì đủ. Mỗi ngày mỗi ế, mà thiên hạ tưởng khá, nhào vô thêm. Lại càng chia khách, ế thêm. Mình! có ông hỏi giá sách kìa!
         Thì ra ông chủ này trông nom hàng sách này, bà vợ coi chừng hàng sách kế bên. Để ý, tôi thấy sách của ông là loại sách cũ, bìa đã mang lắm vết phong trần, lại là loại sách học; còn sách bà là tiểu thuyết, tương đối có cái bộ mặt dễ coi hơn. Bà bán được cuốn “sách kìa”, ông tươi người một chút. Tôi bèn hỏi:
         ― Lời không bao nhiêu, nhưng “sở hụi” thì cũng đỡ chớ, chú.
         ― Cũng có sở hụi chớ sao không, thầy. Bộ thầy tưởng chúng tôi không chịu thuế cho Nhà nước sao?
         Trước vẻ mặt ngơ ngác của tôi, ông cười.
         ― Thầy nhà quê quá. Bộ Nhà nước là con nít sao mà để bọn tôi bán ở đây mà chẳng bắt nạp cái gì. Thuế chỗ ngồi: trăm rưỡi mỗi tháng.
         ― Ai cũng đóng trăm rưỡi hết sao?
         ― Tùy theo chỗ ngồi của mình rộng hẹp. Phần đông là trăm rưỡi.
         ― Nhà nước bắt trả tiền chỗ ngồi, thì mình bán được hoài chớ, chú.
         Ông phì cười.
         ― Đâu có dễ như vậy. Bọn tôi chỉ được phép bán tới Tết thôi.
         ― Chừng ấy chú thím định thế nào?
         ― Chừng ấy sẽ hay.
         Một khách hàng hỏi giá. Tôi ngồi tò mò nhìn các nhan sách. Đủ các môn. Từ Văn chương đến Khoa học, từ Toán Lý Hóa đến Sử Địa, qua Sinh ngữ. Toàn là sách xuất bản trên hai năm nay, phần nhiều lỗi thời vì soạn trước khi chương trình học đổi mới. Loại luận đề nho nhỏ nhiều nhất. Tự điển xí xi và lơn lớn cũng có mặt ở đây. Tôi lẩm nhẩm đọc tên:
         ― Sửa máy theo hình đồ. – Toán Điện học. – 56 bài dịch Việt-Anh. – Giảng văn lớp đệ Tứ. – Để chia động tự Pháp. – Luận phổ thông giải các đề thi từ năm 1949 đến 1958. – Luyện dịch Pháp-Việt và Việt-Pháp. – Luận đề về Nguyễn Khắc Hiếu, về Chu Mạnh Trinh, về Tôn Thọ Tường, về Phan Văn Tri, về… – Pháp văn đệ Thất. – Việt Pháp tự điển…
         Lạc loài vào đám sách giáo khoa này, có năm ba quyển về y học, về chánh trị, về triết lí… Nợ Vu Sơn, Tìm hiểu người Nhật Bổn, Quan niệm nhân vị qua các học thuyết Đông Tây…
         Tôi cười cười giã từ ông chủ giáo khoa, bước qua bà chủ tiểu thuyết. Khách hàng ở đây đông hơn. Phải chăng thời buổi này, người ta thích giải trí hơn là học hỏi? Tôi bắt gặp đầu mình lởn vởn câu hỏi vu vơ này, và óc lại vớ vẩn nhớ đến đôi câu thơ thời tiền chiến:

                          “Hết nợ thi rồi đến nợ thi…
                           Than ôi đi học để làm gì?
                           Những chồng sách nặng khô như đá,
                           Ruộng gió đồng trăng, anh ấy đi.


III.– Với… hương thu
         Ở đây và giờ này, làm gì có ruộng, có trăng, nên tôi “đi tìm giang san rút gọn” của tưởng tượng. Tiểu thuyết tái bản của Lê Văn Trương bắt người xem chú ý ngay. Vì chưng tương đối nhiều vì hai ba nhà xuất bản chúng, vì cái tên của chúng: Ái tình muôn mặt, Những kẻ có lòng, Trường đời, Đứa cháu đổng bạc, Cánh sen trong bùn, Một linh hồn đàn bà, Lịch sử một tan vỡ, Chồng chúng ta… Tôi cố ý tìm hai cuốn, một có cái tên rất khêu gợi, một có cái tên rất dài, nhưng không thấy. Có lẽ họ Lê chẳng còn giữ được một bổn cũ nào sao? Đó là hai cuốn: Sau phút sinh liNgựa đã thuần rồi, mời ngài lên.
         Cạnh tiểu thuyết Lê Văn Trương, là tiểu thuyết, cũng tái bản, và cũng chẳng do một nhà – của Hồ Biểu Chánh: Mẹ ghẻ con ghẻ, Vợ già chồng trẻ, Bỏ chồng, Ông Cử, Thầy thông ngôn, Hai vợ…
         Tiểu thuyết bà Tùng Long nằm kế đó: Còn vương tơ lòng, Nhi Lan, Hoa tỉ muội, Ái tình và danh dự, Mẹ chồng nàng dâu, Vợ lớn vợ bé…
         Vô tình, người bán sách đã sắp cạnh nhau ba tác giả đã từng có nhiều độc giả nhất, trong ba thời kỳ khác nhau.
         Ngoài ba tác giả này, các tiểu thuyết gia khác chiếm một chỗ… nằm khiêm tốn hơn. Có thể nói hầu hết các nhà xuất bản loại sáng tác này đều có “người” đại diện, nhất là những nhà có sách in từ 1952 trở lại. Có những cuốn còn giữ gần trọn vẹn vẻ trắng trong (tự nhiên số này rất hiếm), có những cuốn gần như hoa giữa… đường, đa số là những cuốn “thường thường bực trung”: sặc sỡ có, mà đơn giản có, mất gáy có mà mất bìa cũng có.
         Một quyển sách cũ làm tôi chú ý, vì tên người viết cũng như vì tên sách, tên nhà xuất bản. Cầm sách lên mà lòng rào rạt như nổi sóng trùng dương, thời ngùi ngùi như khi nhớ đến đôi đời ngoại hạng đành rụi tàn giữa cảnh âm u.
         Tôi hỏi giá. Bà chú nói giá tăng thêm 100%.
         ― Thím đã không bớt 50% mà lại tăng 100%, thì là nghĩa làm sao?
         ― Sách này đố ông tìm trong các hiệu sách mà có! Nó mắc vì nó khó tìm.
         ― Nhưng mà nó dơ, nó cũ quá!
         ― Càng dơ, càng cũ mới đáng quí.
         Chắc bà cũng khó sành tâm lí, biết người mua tha thiết với món đồ mà bắt chẹt.
         ― Bà hạ nửa tiền, không thì thôi.
         Và tôi đứng dậy, bất bình với chính mình. Thì ra mình xem tác phẩm của anh bạn xấu số kia – anh bạn mà mình quí trọng – như tác phẩm khác không hơn không kém. Thì ra, một khi bị đưa xuống vỉa hè, thì đối với người mua, đó toàn là cá mè một lứa, và đã xem là cá, thì người mua cứ trả giá. Buồn cho mình, tôi đi luôn, lắc đầu khi nghe bà chủ gọi lại bán y giá. Thôi, hãy để tác phẩm còn “sống sót” ấy cho một ai chẳng cò kè bớt một thêm hai như mình.

Nằm vỉa hè nhưng không giảm giá
         Sao mà lạc lối đâu đây? Sách mới tinh, có lắm cuốn vừa xuất bản, sắp đặt gọn ghẽ, cái vẻ “con nhà” của gian hàng sách giữa trời này nổi bật giữa các gian sách, báo cũ. Tôi vội hỏi:
         ― Sách đây bớt bao nhiêu?
         ― Dạ, có thứ 25%, có thứ 30%.
         ― Sao lạ vậy. Sách ở đây đều hạ ít nhất là 50%.
         ― Dạ, sách đây chúng tôi bán như trong các hiệu sách. Tùy theo nhà xuất bản cho huê hồng nhiều hay ít.
         ― Thế thì có lợi gì cho người mua?
         ― Dạ, có chớ. Ông hỏi tìm kiếm, lục lạo mất công, như khi ông vô nhà sách. Tìm sách mau, trả tiền mau, lấy sách mau, ba cái lợi tuy nhỏ mà cũng đáng kể chớ, phải không ông?
         Con người bán sách ở vỉa hè, nhưng sách thì sách mới, giá giảm như các hiệu sách có cơ sở, có môn bài, có người giúp việc, thì ăn nói cũng hơi khác.
         Đường phố sắp lên đèn, các hàng sách lộ thiên này cũng sắp sửa giải tán, để sáng hôm sau, cùng xuất hiện với ánh dương.

Vài điều nghe thấy
         Tôi trở lại vào một buổi trưa. Để dễ bề la cà và gợi chuyện. Khoảng này, vắng khách, sách cũng ít bị quấy rầy, mà chủ bán cũng thừa thì giờ nói chuyện.
         Tôi ngồi trước một hàng bán sách, báo Pháp. Sách thì loại sách trinh thám chiếm đa số; rồi một ít tiểu thuyết loại giải trí cho bình dân, một ít sách học, nhỏ có, vừa có, lớn có.
         Muốn bắt chuyện mau lẹ và muốn người chủ hàng vui lòng lời qua tiếng lại, không gì bằng mua đôi quyển của ông ta.
         Sách học thì còn mặc cả, tiểu thuyết thì chia làm hai hạng: hạng 5$ hạng 10$. Làm việc gây cảm tình xong, tôi bắt đầu làm… phận sự.
         ― Khá không bác?
         ― Giọng người trả lời cao mà nhọc mệt như đám sách bốn mùa phải chịu gió táp nắng ăn.
         ― Khá gì mà khá thầy. Người ta lật coi thì nhiều, chớ bỏ tiền ra mua thì không có mấy.
         ― Nhưng mà bác cũng kiếm được ngày hai bữa chớ.
         ― Thầy hỏi mới lạ; không được cái đó thì bỏ nghề rồi.
         ― Bây giờ bán không được mấy, chớ trước kia…
         ― Nói gì trước kia, hồi còn tụi lính Tây…
         Để ông mơ màng với thời đoàn quân viễn chinh Pháp còn lưu luyến đất Việt trời Nam, tôi lại hàng bán sách và báo Việt. Ở đây, có mặt gần đủ tuần báo và tạp chí còn sống, đang ngoắc ngoải hay là chết từ lâu cả những sách người ta in để cho không nữa. Giá bán thì không theo một qui luật nào: có thứ bán nửa tiền, có thứ hạ giá đến 75% có thứ giá… tùy hứng. Và chúng làm tôi nhớ lại…
         Có một độc giả tờ bán nguyệt san nọ thấy tờ báo mình yêu “bị” bán quá hạ ở vỉa hè, đã nóng lòng viết thơ cho nhà báo mong chẳng còn thấy cảnh đau lòng đó; nhà báo trả lời rằng đó là điều không thể tránh; cả ở Âu Mĩ, các tờ báo danh tiếng và bán chạy nhất cũng phải bán xôn: báo dư lại giá nhiều đành phải giải quyết cách đó.
         Có một ông chủ báo tờ bán nguyệt san khác ra đời khá lâu, chưa hề bán báo đọng cho “Chệt ve chai” bỗng sửng sốt thấy báo mình chịu số phận dày gió, dạn sương đâu vài chục số. Ông liền bỏ tiền ra mua, và về tòa soạn ông dặn nhân viên hễ thấy đâu bán xôn báo nhà thì cứ mua hết về. Nhưng mua đã mấy phen, mà thỉnh thoảng, tìm mua sách cũ ở lề đường, lại thấy báo mình có mặt. Luận bàn với một số anh em, thì ai cấm các độc giả không mua liên tục, không muốn đóng lại để dành, gặp lúc dời nhà chẳng hạn, loại đi một số báo nay xét chẳng cần; đó là chưa nói trường hợp cô sen chú bếp bán lén (cả báo lẫn sách) kí lô cho các chú Chệt ve chai. Nên từ dạo “tìm ra chân lí ấy”, ông chủ báo nọ bỏ chủ trương mua lại báo mình bị bán rẻ ở đầu đường xó chợ.
         Có một ông chủ báo khác yểu mạng, phải “thanh toán” báo ế, ông ra điều kiện cho người Hoa kiều chuyên mua báo cũ: bán kí lô, nhưng ông xé bìa giữ lại. Thà là báo ông bị dùng vào việc gói mắm gói muối, còn hơn trườn mình ra nằm sát đất để phơi tên phơi tuổi mình và những bạn cộng tác với mình.
         Có một bà chủ báo, báo còn sống, nhưng kho đã chật, bán kí lô báo cũ với điều kiện khác: người mua phải xịt mực xanh trang đầu tờ báo; như thế để tránh cho những đứa con tinh thần của mình cái số kiếp trăm nắng ngàn sương…
         Tôi rời gian báo cũ. Một gian hàng sách cũ sắp xếp gọn ghẽ khiến tôi chú ý. Càng chú ý hơn khi nhận ra hai vợ chồng chủ gian hàng này như đã gặp đâu rồi. Tôi mua đôi cuốn, tôi gợi chuyện. Thì ra hai vợ chồng bán sách vỉa hè đây có một cửa hiệu bán và cho thuê sách cũ ở vùng tôi hiện trú. Và tôi cũng từng đến đó lắm phen. Với hai ông bà này thì việc sau Tết không được bán ở lề đường nữa, không thành vấn đề.
         ― Thì chúng tôi lại mang về hiệu sách. Mời ông tới đó.
         Ít khi gặp một “đương sự” đặc biệt như thế, tôi bèn nắm lấy cơ hội.
         ― Nhà sách họ phàn nàn các ông dữ lắm. Làm thế này, chẳng khác nào gián tiếp đóng cửa tiệm họ.
         Ông ta cười.
         ― Họ nói vậy, chớ đâu đến đỗi gì, ông. Nhà giàu đứt tay như ăn mày đứt cổ. Họ còn một số khách đáng kể. Khách hàng chúng tôi đây là hạng đi chân, đi xe đạp, đi mô-bi-lết, đi xì-cút-tơ, còn số người đi xe hơi vẫn là khách hàng trung thành của họ. Mà ông biết, ở Sàigòn mình, dân có xe hơi không phải ít.
         Tôi cười.
         ― Nghĩa là dân đi xe hơi không thèm lang thang ở vỉa hè?
         ― Cũng có chớ. Song họ chỉ lấy mắt nhìn phớt qua thôi, chớ còn cầm lấy cuốn sách, thì đừng có hòng.
         ― Sao lạ vậy?
         ― Thì vậy chớ sao! Họ là hạng sợ gió sợ mưa, và đặc biệt sợ… vi trùng nằm trong sách cũ!
         Tôi lại cười. Nhớ đến một ông bạn… có xe hơi nhà; người bạn này có lần tuyên bố: “Gì thì gì, chớ mó đến sách báo nằm ở vỉa hè tôi chịu.” Hỏi vì sao, thì được trả lời, cùng với cái lắc đầu lia lịa: “Vi trùng!”
         Tôi xoay câu chuyện. Thì được ông hai hàng sách này biện hộ cho… nghề mình.
         ― Ông nghĩ coi: nhà xuất bản bán không hết, để ối lại trong kho làm gì? Để cho mọt gặm mối xơi à? Họ phải tìm cách thanh toán gấp để có ít tiền xuất bản cuốn khác. Họ xuất bản tiếp thì có lợi cho họ mà cũng có lợi cho tác giả. Để vỉa hè bán, chúng tôi chỉ cần được 5% huê hồng, nên sách rẻ. Sách rẻ thì lợi cho người bình dân, và nhất là cho học trò. Nhiều khi dạo phố, thấy cuốn sách hay hay, hoặc thấy mình chưa cần mấy mà giá rẻ, bỏ ra mua chơi… Như thế sách bán chạy, mọi người đều có lợi. Chớ còn sách mới ra lò, thì chỉ có đôi gian bán, mà trừ cũng như họ vậy, 25 hay 30%. Người hưởng một chút, mới là phải điệu chớ, ông nghĩ sao?
         Tôi chưa biết nghĩ sao nên làm thinh lật sách. Hai cuốn sách bề thế, mới tinh, tác giả vốn chỗ quen, làm tôi để ý; người mua phải mua cả hai, vì đây là hai quyển đầu của một bộ toàn thư. Bìa sau làm tôi khó nghĩ: hai chữ “Quảng cáo” in mực đen, đóng khung sờ sờ ra đó. Hai chữ này của nhà xuất bản? của tác giả? của nhà tổng phát hành? Và sách cũng có thứ để dành bán “quảng cáo” như… dầu cù-là, bán một tặng một “để làm quen với quí vị đồng bào”?
         Rồi tôi nghĩ vẩn vơ. Có những cuốn sách mà tên như là… tiền định “Trên vỉa hè Sàigòn” thì còn tìm nơi nào thích hợp hơn đây. Và chẳng biết có phải trên vỉa hè, người ta hay gặp cảnh “Lá gió cành chim”? Vỉa hè là nơi mà “Các cô gái dậy thì nên biết”?… Và tại vỉa hè đôi khi người ta thấy sống lại một phần “Ký vãng”? Được biết “Ái tình muôn mặt”? Được nhìn một “Gánh hàng hoa”?
         Nhưng tại sao “Phong lưu đồng ruộng” lại lạc loài ở chốn này đây? Và muốn tìm “Chân dung Nguyễn Du”, sao lại phải đứng kề nhà tiểu công cộng nép mình ở vỉa hè ni? Và chắc chi ta sẽ gặp “Người vợ hiền” ta cùng ai sẽ thành “Đôi bạn” khi một mình đếm bước trên vỉa hè của chốn tiếng và bụi quá lao xao? Khi “Duyên Bích Câu” là chuyện xảy tận chốn nào…? Mà sao dạo kinh kì hoa lệ, ai lại tưởng mình ở “Giữa chốn ba quân”? Và “Phi lạc sang Tàu” sao còn nằm vạ trên vìa hè Tây Cống?
         Trang trong một cuốn sách dẫn tôi vào nẻo khác. Tác giả đề tặng “Trân trọng tặng anh…, để ghi mối tình văn nghệ đậm đà”. Người tặng sách và người được tặng vốn với tôi chẳng phải người xa lạ. Thế sao lại nằm đây? Tại vì đã trân trọng tặng mà thật ra vốn chẳng trọng nhau? Hay vì mối tình văn nghệ đã vì ai, vì đâu mà phai đậm nhạt đà? Hay là – chắc đúng sự thật hơn – sách bị bỏ quên, sách bị đánh cắp… chớ bằng không, “thì đâu nên nỗi…”
         Rồi tôi lại hỏi: “Tác giả mà thấy sách mình thì phản ứng ra sao?” Chắc là không sai, tôi thay bạn làm ngay phản ứng ấy: xóa tên nó trong sổ đoạn trường của sách nằm đường. Đứng lên, tôi lại tự hỏi: “Làm sao mình được biết tâm trạng của người có sách tình cờ gặp “đứa con tinh thần” mình nằm ì ở chốn này đây?”
         Và chẳng rõ vì một hồi tưởng nào mà tôi nhẩm lại một câu thơ văn xuôi của Xuân Diệu mà tôi thường ngâm nga lúc tuổi mới hai mươi:
         “Bởi vì chiều nay, rừng thông vừa chín, và sự tình cờ xui chàng đến đó, và cũng sự tình cờ xui ngọn gió đến đây.
         Oái oăm thay! Ngọn gió chẳng mấy thơm tho, và tôi lại đóng vai “chàng” mới khổ. Khổ vì “chàng” đã gặp “nàng”. “Nàng” nằm lồ lộ ở vỉa hè, áo đã phai màu, nhưng lưng chưa long lở. Quyển sách giáo khoa đầu tiên mà tôi cùng soạn với một số bạn cũng góp mặt với… vỉa hè. Quyển sách đầu tiên khi mới in xong còn thơm tho mùi giấy mực, ta nâng niu như khi đỡ lấy mối tình đầu…
         Tôi dở ra, sách có cũ mà vẫn còn trinh trắng. Tôi xem bìa sau. Rành rành một chữ Pháp Lang Sa: Solde, đóng khung đen lại hẳn hòi. Tôi chợt nhớ anh bạn vốn nhà văn kiêm nhà xuất bản, có lần nói với tôi: “Tôi không phản đối việc nhà xuất bản bán xôn sách mình xuất bản, nhưng phải cho sách bán trong một thời hạn nào đó: 4 hay 5 năm chẳng hạn; và trước khi bán xôn, nên báo cho tác giả biết, và nếu tác giả bằng lòng mua lại hết số sách đọng, thì phải bán với giá vốn cho tác giả. Chừng nào tác giả không mua mới bán xôn”.
         Tôi không tin rằng nhà xuất bản sách tôi đã tự tiện bán xôn mà không cho tôi biết trước, vì vốn chỗ quen lâu, lại cũng có ước hẹn với nhau rồi. Vậy chữ Solde này do bàn tay nào mà có? Tôi mảng tìm với kiếm “chánh danh thủ phạm” mà quên phân tích tâm trạng mình, mà trước đây không bao lâu mình muốn biết: tác giả tình cờ “đụng đầu” với sách mình ở vỉa hè… Và tôi cũng quên nốt cái việc “vớt người trầm luân” là chính mình…


¤

         Sách, báo, nhạc… vỉa hè còn nằm ở đường Lê Văn Duyệt, Chợ Đũi (sáu hàng), ở đường Cao Thắng, Bàn Cờ (bốn hàng mà đặc biệt ở đây, chỉ bán về chiều tối, vì chủ chúng – người Tàu – lợi dụng vỉa hè trước cửa tiệm mình mà bán phụ thêm), và rải rác ở Tân Định, ở Đa Kao. Nhưng sách, báo, nhạc ở đâu cũng chẳng nhiều bằng ở vỉa hè Lê Lợi.
         Đại khái, thì cũng từng thứ sách báo, nhạc ấy, giá cả cũng chẳng khác gì nhau mấy, nhưng không rộn rịp bằng.
         Đưa các bạn thăm qua sách giữa trời ở đường Lê Lợi cũng có thể cho là đủ để các bạn có một cái nhìn và một ý niệm chung về một nghề sắp tàn cùng năm tháng.
         Tôi có ý muốn kết thúc những bước lang thang trên một vỉa hè đặc biệt này bằng ít vần thơ thẩn. Thơ chưa có chữ nào, thì may mắn thay, một người bạn bán sách… trong tiệm, đối diện với vỉa hè đầy sách bán xôn, cho tôi xem bài thơ cảm đề số phận loại sách này, của anh bạn Thế Nhân (chẳng phải Thế Nhân “qua các hàng sách” của Mai và của Bách-Khoa), làm vào cuối năm nay, và sẽ có mặt trong tập kỷ yếu 1961 của nghiệp đoàn nhà in, nhà xuất bản, nhà sách Việt Nam. Và nhờ người bạn kia mà “sách… vỉa hè” có thêm một kỷ niệm thơ… thẩn.


NGUIỄN NGU Í


BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #639 vào: 20/03/2019, 22:05:07 »


                     Sách bán “xôn”

               HỠI ai dạo bước đường Lê Lợi
               Có thấy người ta đua bán “xôn”
               Đủ thứ: này ăn, này mặc nhé
               Này là mỹ phẩm, nọ văn chương!

               Tha thiết làm sao, quyển sách xinh
               Bao nhiêu duyên dáng, bấy nhiêu tình
               Ấp ôm vạn thuở niềm tâm sự
               Biết gởi về đâu, ai mắt xanh?

               Đây những lời hay, đây ý đẹp
               Đây trời khoa học rộng bao la
               Đây lời mô phạm đang khuyên nhủ
               Cạnh những vần thơ dệt gấm hoa!

               Những mái đầu xanh chen tóc bạc
               Nép mình nằm dưới nắng, sương, mưa
               Ngại ngùng giữa những lời đưa đón
               Nghe lạnh về quanh bước hững hờ…

               Hỡi ai nện gót trên đường phố
               Có thấy u hoài dâng mắt xanh?
               Những mảnh linh hồn, chao, rẻ quá!
               Ít đồng mua lấy một tâm tình…

               Biết nói gì đây, tôi chỉ thương
               Kiếp tằm mang nặng nợ văn chương
               Vương tơ đến thác, tròn duyên nghiệp:
               Tâm sự giờ đây hứng bụi đường…

               Nhủ thầm, hỡi những văn, thi sĩ
               Trần thế, nào mong gió đổi chiều!
               Có nhớ cùng chăng hờn vạn kỷ:
              “Văn chương hạ giới rẻ như bèo!”


                                     Mùa đông năm 1960
                                     THẾ NHÂN
                                     (Trích trong tập Kỷ yếu 1961 Nghiệp đoàn
                                     Nhà in, Nhà xuất bản, Nhà sách Việt Nam)




BÁCH KHOA |  SỐ 97

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #640 vào: 21/03/2019, 12:19:34 »
BÁCH KHOA |  SỐ 98  [1-2-1961 |  164 trang]

⎎  Số đặc biệt    Xuân Tân Sửu 
MỤC LỤC
Bách-Khoa |  Mục lục |  1-2
Cô Liêu & Cô Phương Thảo |  Ngày Tết và lý tưởng cuộc đời |  3-4
Hoàng Minh Tuynh |  Nỗ lực xâm nhập Châu Mỹ La Tinh [II] |  5-11
Phạm Hoàng (sưu tầm) |  Danh ngôn, danh lý: Georges Courteline và Bernard Shaw |  11, 27, 50, 58, 63
Bách-Khoa |  Tự do |  11
Quảng cáo |  12
Phạm Hoàng |  Nhận định: Ông “Dung Hòa” |  13
Quảng cáo |  14
Thuần Phong |  Năm Tân Sửu, nói chuyện con trâu theo quan niệm ta trong văn thơ |  15-18
Quảng cáo |  19-20
Nguyễn Hiến Lê |  Kỹ thuật chân chính |  21-27
Quảng cáo |  28
Đoàn Thêm |  Lại chúc tết |  29-31
Quảng cáo |  32
Võ Quang Yến |  Vệ tinh khí tượng |  33-37
Quảng cáo |  38
Bửu Kế |  Những lễ đầu xuân: Lễ Tế xuân hay đám rước Thần Nông |  39-44
Quảng cáo |  45-46
Bùi Hữu Sủng |  Nhà văn André Maurios tự phê bình [II] |  47-51
Quảng cáo |  52
Thu Thủy |  Nước Lào với vấn đề thống nhất |  53-58
Quảng cáo |  59
Phạm Trọng Nhân |  Tri ân các nhà văn quá cố |  60-63
Hoàng Anh Tuấn |  Nguyên vẹn (thơ) |  64-65
Quảng cáo |  66
Mộng Trung |  Lá thư bạn |  67-73
Bùi Khánh Đản |  Dạ hội (thơ) |  74
Đoàn Thêm |  Xuân (thơ) |  75
Phan Văn Tạo |  Cái cầu ao (truyện) |  76-81
Đông Xuyên |  Xuân hy vọng (thơ) |  81
Trúc Anh |  Trên nẻo đường xuân (thơ) |  82
Nguiễn Hữu Ngư |  Ngày xuân nhớ bạn (thơ) |  83
Nghiêu Nhựt (dịch) |  Cầu phước \ Lỗ Tấn |  84-97
Bách-Khoa |  Người đẩy mạnh hơn người kéo |  96
Bùi Giáng |  Trời bữa đó (thơ) |  98
Vân Trang |  Ăn tết bằng thơ (truyện) |  99-112
Thu Trang |  Không nói thế, người ta cười… (thơ) |  113-115
Võ Hồng |  Xuất hành năm mới (truyện) |  116-126
Cao Tiêu |  Tha thiết (thơ) |  124
Vương Hồng Sển |  Năm Trâu, nói chuyện Voi |  127-133
Bách-Khoa |  Lười biếng |  131
Bách-Khoa |  Hạnh phúc |  131
Phan Văn Ngân |  Tết Đông Kinh |  134-143
Minh Đức |  Lá thư Sahara |  144-146
Minh Đức |  Anh: người trai lành (thơ) |  147
SINH HOẠT:
   |  Nguyễn Vỹ |  Thư cậy đăng: Phúc đáp ông Đặng Trần Huân |  148
   |  Thu-Giang Nguyễn Duy Cần |  Thư cậy đăng: Trả lời ông Nhân Thế báo Bách-Khoa về quyển “Một nghệ thuật sống” |  149-153
   |  Nguiễn Ngu Í |  Cuộc nói chuyện của bà Nguyễn Thị Nhu về “Sự diễn tiến “tâm thể lý” của con trẻ với vấn đề giáo huấn” |  154-156
QUA CÁC HÀNG SÁCH:
   |  Thế Nhân |  Đọc “Cây cỏ miền Nam Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ và Nguyễn Văn Dương |  157
   |  Phương Thảo |  Đọc “Hiện tượng chậm tiến” |  158
   |  Tràng Thiên |  Đọc “Hà Nội ngày nay” của Người Thăng Long |  159-161
Bách-Khoa |  Hộp thư tòa soạn |  162
Bách-Khoa |  Giới thiệu sách báo mới |  162
Phạm Tăng |  Trình bày bìa và minh họa


SAIGON |  1961




 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #641 vào: 21/03/2019, 18:49:44 »


Ngày Tết và lý tưởng cuộc đời

GIỮA DÒNG THỜI GIAN đồng tính xuôi chảy triền miên, mấy ngày lễ tết rờ rỡ hiện lên như những hoa lê trắng điểm đồng cỏ xanh tươi kéo tận chân trời.
         Tết không là điều ngẫu hứng, không phải là sự đặt bày. Tết là sáng kiến của người, nhưng lý cao minh về sự cấu tạo hiện tượng mùa xuân chính là huyền cơ tạo hóa. Ý nghĩa ngày Tết là cố gắng của loài người hòa mình với nhịp vận hành linh diệu bao trùm vũ trụ. Lâu đời quan sát thiên nhiên, trước những hiện tượng định kỳ báo hiệu xuân về như cỏ đâm chồi, cây nẩy lộc, tiết trời hòa dịu, êm đềm, con người long trọng lập nên nghi lễ đón mừng sự sống phục hồi sau những ngày Đông tê liệt. Vâng theo Dịch lý, người xưa đến kỳ Đông chí(1) khép chặt hiệu buôn, đóng kín của hàng, mọi việc tuần hành hoãn lại, để cho mọi người an nghỉ dưỡng chút dương khí hồi sinh. Thậm chí y khoa cũng phải kiêng dùng những phương thuốc mạnh sợ làm tổn hao sinh lực. Sau ngày Đông chí, quẻ Phục với năm gạch đứt biểu hiện là âm và một gạch liền biểu hiện lẽ dương tiêu biểu rõ ràng dương khí bắt đầu trở lại. Cho đến ngày nay, khoa học vẫn chưa giải thích tận tường vì sao mỗi độ xuân sang, muôn loài lại thêm sức sống khác thường, thậm chí gan cá thu kia, vào đúng dịp xuân, chất dầu mới thêm sinh tố?
         Tuy nhiên, ý nghĩa ngày tết không chỉ là sự thụ động trong vòng nghi lễ đầu năm với những phản ứng giản đơn của người trước sự vận hành tạo hóa. Hơn thế, này tết Đông phương có một phong thể tinh thần đặc biệt mà người Tây phương, nếu chỉ nhìn bằng quan điểm hình thức, thì thực khó lòng cảm hiểu sâu xa. Phong thể tinh thần đặc biệt là đem cái lẽ hồi sinh tạo vật nói lẽ hồi sinh cuộc đời, mượn cái lý tưởng thiên nhiên tươi tốt màu xuân nói đến lý tưởng xã hội muôn đời khát vọng.
         Thoát ly khỏi những khuôn sáo, lễ nghi, bày biện, trang hoàng, ngày tết biểu hiện hình ảnh của một cuộc sống tương lai, cuộc sống hiền hòa, tươi đẹp, tương phản hoàn toàn với những xô bồ, phiền tạp hằng ngày. Ngày tết che đi đói khổ, giấu bớt bần cùng, tạm gác hận thù, tưởng quên phân cách. Những người thiếu thốn quanh năm cố may lấy chiếc áo lành. Vẻ mặt suốt ngày cau có giờ đây đã biết nhoẻn cười. Đối xử buông tuồng nhường cho lễ nghi trang nhã, độc ác gian tham nhường cho phúc hậu, thuần lương. Có nhiều khuôn mặt tối tăm tưởng như bắt đầu bừng sáng, có những cuộc đời cô độc tưởng như đã biết reo vui. Cụ già gập niềm tôn kính, trẻ nhỏ được sự khoe khoang, và cô gái bé quanh năm bốn tường bếp núc giam mình chặt chẽ, giờ đây tìm được thảnh thơi.
         Phải chăng ba ngày lễ tết là cái hình ảnh tinh vi, thu gọn của một cuộc đời lý tưởng mà mỗi chúng ta khao khát không nguôi? Phải chăng, giữa lúc các dân tộc khác đi tìm ngày mai mơ ước ở ngoài cảnh thực, – Nát Bàn hay chốn Thiên Đường – thì dân tộc ta đã cố dựng lên một cái mô hình Bồng Lai rất thực giữa những tầm thường, ti tiện hằng ngày?
         Kể ra, giữa bao thống khổ, day dứt, làm cho thần kinh thác loạn trong những nhịp sống điên cuồng, con người tìm đến cái tết như tìm một sự an ủi cao siêu, bắt gặp cái Tết như gặp một điều nhắc nhở, nhắc nhở rằng điều Thiện, Mỹ vẫn xây dựng được giữa chốn trần gian.
         Có lẽ hình ảnh tuyệt vời của một ngày mai lý tưởng nằm trong lễ Tết đã bị bao đời làm cho hoen ố, tiêu điều. Nhưng gạt bỏ đi những cái phong tục lỗi thời, những câu chúc tụng giả dối, và những phung phí xa hoa, và những lễ nghi phiền tạp, thì cái nội dung của Tết vẫn còn là một phát kiến lỗi lạc của những người xưa tha thiết sự đời.
         Chỉ có khi nào, bằng cái ý thức xã hội tiến bộ, bằng những nỗ lực vinh quang, con người đã thực hiện được ngay giữa trần gian cuộc sống yên lành, tươi đẹp, họa chăng ngày Tết mới mất hẳn đi tính chất lý tưởng xa vời để tự xóa bỏ trước cái hình ảnh rực rỡ của một thực tế mà mình chỉ là chiếc bóng vụng về, mờ nhạt.


CÔ LIÊU & Cô PHƯƠNG THẢO

____________________________________
(1) Đông chí nhằm vào 22, 23 tháng chạp Dương lịch.


BÁCH KHOA |  SỐ 98

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #642 vào: 22/03/2019, 13:35:25 »


Năm Tân Sửu, nói chuyện con trâu theo quan niệm ta trong văn thơ

ÔNG CÓ TOAN BẮT mũi tên thời khắc để tận hưởng danh cao lợi cả của thời thế dành cho, bà có quyết trói chân con ngựa thời gian để uống cạn chén rượu nồng của hạnh phúc biệt đãi, con chuột “khoe chuột nhỏ mình dễ chạy” cũng đã chạy vuột rồi, duy còn lưu lại cho tham vọng con người một kỷ niệm lờ mờ lạt lẽo, vì:

                           Thời giờ thấm thoát thoi đưa,
                           Nó đi đi mãi, có chờ chờ ai?


         Trong trường đua của tuế nguyệt, mười hai con giáp xoay chuyển luân hồi, cũng như vui khổ của đời không ngừng lăn quay thay đổi. Cho nên con chuột lẹ làng lanh xảo rồi cũng bị luật biến dịch đánh đổ, đuổi xua, nhường chỗ cho con trâu cà rịch cà tang mang tới.(1)
         Dầu là trâu trâu già, dầu là trâu cui trâu cỏ, dầu là trâu chảng trâu mầm, trâu nào có lanh gì cũng tại cái thây sầm sầm mà hóa ra chậm lục, rồi báo hại nhà nông:

                           Thứ nhứt vợ dại trong nhà,
                           Thứ nhì trâu chậm, thứ ba rựa cùn.

                            (Ca dao)

         Đã chậm chạp làm cho thất công, nó lại còn biếng nhác nên càng thêm trễ việc; nó không màng tiếng ví thá, bất kể roi vọt, chỉ trông nghe tiếng giò đặng tháo cày cổi ách:

                           Tuổi sửu con trâu kình càng,
                           Cày chưa đúng buổi vai mang cày về.

                            (Vè mười hai con giáp)

         Dầu chậm lục biếng cười, nó vẫn là tay cộng tác của nhà nông:

                           Rủ nhau đi cấy đi cày,
                           Bây giờ khó nhọc, có ngày phong lưu,
                           Trên đồng cạn, dưới đồng sâu,
                           Chồng cày, vợ cấy, con trâu, đi bừa.

                            (Ca dao)

         Bề gì cũng là “bạn lao lực” với nhau nên nhà nông phân thây xé thịt nó, phân tách nó, để tìm hiểu bản năng nó, hầu xô mũi bắt dàmmắc ách tra cày, bắt nó nai lưng kịch bừa hết tát nầy, trục qua tát khác.
         Cái tai trâu được nhà nông chú ý trước tiên, vì cơ quan nầy biểu hiện bổn tánh của nó: tai trâu chỉ muốn, nghe hô: đứng lại! mà không màng nghe hiệu lịnh: tiến lên! Cho nên kể từ hội sửu, tánh làm biếng của trâu đã truyền thành tục ngữ:

                           Sáng tai họ, điếc tai cày.

         Cái tai lì lợm đó đã không thèm nghe liệu lịnh của thằng chăn, của anh cầm cày, đứng trục mà cũng chẳng chịu thấu nhận những cam ngôn mỹ từ, những lời êm lẽ thuận, ví dầu có lợi cho điền địa và nông dân. Thảo nào nông dân chẳng mắng nhiếc thứ giống cứng đầu cứng cổ đó:

                           Đờn cầm mà khảy tai trâu,
                           Đạn đâu bắn sẻ, gươm đâu giết ruồi?


         Đồ trâu còn được cái lớn đầu; tục ngữ nói: lớn đầu là dại, đã vậy mà khi đầu trâu bắt cặp với Mặt ngựa thì là quỉ sứ ác ôn, chỉ có giỏi tài gieo khủng khiếp nhục hình cho những chàng Vương Quan vô tội, những lão viên ngoại bị cáo gian:

                           Người nách thước, kẻ tay đao,
                           Đầu trâu, mặt ngựa, ào ào như sôi.

                            (Nguyễn Du)

         Đầu trâu đã độc ác phi thường, hỡi ôi! còn thêm vào cặp sừng nhọn vót để bán ngược chém ngang, để quật càncày bừa cỏ tươi cây tốt, biến cảnh đồng Nghiêu ruộng Thuấn thành cảnh xơ xác tang thương! Sừng quảu, sừng chảng hay sừng quặp đều là lợi khí sắc bén, nguy hiểm vô cùng, làm cho phồn nghé ngọ chẳng khác nào hùm nọ thêm vây. Không dễ một Từ Hải sức địch muôn người mà mong tước loại khí giới ấy. Phải cần một ả mỹ lệ thanh xuân, một Thúy Kiều, mới hạ được nó, mới xỏ mũi được trâu. Tục ngữ đã chẳng xác nhận:

                           Gái mười bảy bẻ gãy sừng trâu!

         Đầu trâu đã gieo tai nàn ngoài thiên hạ, còn gây xào xáo trong gia đình:

                           Chị em bạn dâu nấu đầu trâu lũng trã.
                            (Tục ngữ)

         Cho nên phồn trâu thật là nguy hiểm; thậm chí cái dấu chưn của nó, sâu chưa đầy một tấc, rộng chưa được một gang, vậy mà cũng chôn lấp được những bực anh hùng đã từng vẫy vùng trong thiên hạ:

                           Đi cùng bốn biển chín châu,
                           Về nhà sụp lỗ chân trâu chết chìm.

                            (Ca dao)

         Nhưng bao nhiêu uy lực, bao nhiêu hung hăng cũng chấm dứt, một khi trâu đã mắc dịch mắc toi, một khi nó phải bỏ lại chốn ruộng Sằng cái sọ không, nêu gương tàn bại mua cười cho nhơn thế:

                           Được kiện như sọ trâu khô,
                           Thất kiện như mồ ma đói.

                            (Tục ngữ)

         Giống nó nguy hiểm, nên một khi trâu đen trâu trắng lộn xộn với nhau, hay khi xung đột với bọn địch thủ thì lại gây tang tóc trong sinh linh một cách oan uổng:

                           Trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết.
                            (Tục ngữ)

         Bằng không đi nữa, ai ở gần gũi trâu cũng chịu ảnh hưởng không hay, cũng lãnh hậu quả bất lợi, vì, với căn bổn lòng trâu dạ chó, trâu lấm vẩy càn, bất kể bàng nhơn đồng loại; nhứt là một khi da nó có màu mè, hễ kinh quá đến đồng ruộng nào, thì sự hiện diện của nó càng khiến nhơn dân đói khổ, vì nhơn dân đã có thành kiến xây dựng trên quan sát, là:

                           Trâu trắng(2) đi đâu mất mùa đấy.
                            (Tục ngữ)

         Kéo cày, kéo bừa, kéo trục, đạp lúa, kéo mông… kể sao cho xiết công lao của trâu giúp người làm ra hột lúa chén cơm; đáng lẽ với công lao ấy nó phải được nông dân mến chuộng tưng tiu, song nông dân đáp lại bằng một thái độ hững hờ, một cử chỉ phụ bạc:

                           Trâu sống không ai mà-cả,
                           Trâu ngã nhiều gã cầm dao.

                            (Tục ngữ)

và họ còn tuyên bố trắng trợn:

                           Con trâu có một hàm răng,
                           Ăn cỏ đất bằng uống nước bờ ao.
                           Hồi nào mầy ở với tao,
                           Bây giờ mầy chết, tao cầm dao xẻ thịt mầy.
                           Thịt mầy tao nấu linh-đinh,
                           Da mầy bịt trống tụng kinh trong chùa.
                           Sừng mầy tao tiện con cờ,
                           Cán dao, cán mác, lược dày, lược thưa.

                            (Ca dao)

         Người ta biết nó hay nghịch, háo thắng và ham bán lộn, nên lợi dụng tinh thần háo chiến, đuổi cho nó chém giết đồng loại, để lấy cảnh nồi da xáo thịt mà làm trò giải trí mua vui:

                           Dầu ai mua đâu, bán đâu
                           Mồng mười tháng tám chọi trâu thì về.
                           Dầu ai mua bán trăm bề,
                           Mồng mười tháng tám cũng về chọi trâu.


         Thậm chí người ta còn cho cuộc bán lộn đó là một điều kiện tối cần, là lẽ sống của lũ ngưu ma vương:

                           Có ăn có chọi mới gọi là trâu.

         Với đặc tánh khát máu và công nghiệp sát hại đồng loại một cách đui mù, nó được dựng lên làm tượng trưng cho người đầu to mặt bự, ba chữ lem nhem, có đông nha trảo, lì lợm ngu đần, cổ đặt dưới ách nô lệ của ngoại bang, sừng huơi chém giết đồng bào tàn nhẫn:

                           Mài sừng cho lắm cũng là trâu,
                           Ngẫm lại chàng va thiệt lớn đầu.
                           Trong bụng lem nhem ba lá sách,
                           Ngoài hàm lém đém một chòm râu.
                           Mắc mưu đốt đít tơi bời chạy,
                           Gặp lễ bôi chuông dớn dác rầu.
                           Ngó nghé già đời quen ngó nghé,
                           Năm dây đờn khảy biết nghe đâu!

                            (Học Lạc)

         Nó tượng trưng cả hàng quan lại không biết tủi thân nô bộc, chỉ có tài làm mặt bự với nhân dân và quanh năm cứ đâm bị thóc thọc bị gạo, tố cáo phao du bạn đồng liêu:

                           Trâu buộc thì ghét trâu ăn,
                           Quan võ thì ghét quan văn dài quần.

                            (Ca dao)

         Bóc lột sức lao động của nó đến cùng, người ta lại bạc đãi nó đến mực, tức lý nó phải phản đối kể công:

                           Một mình trâu nghe nỗi gian nan
                           Lóng canh gà vừa mới gáy tan
                           Chủ đã gọi thằng chăn vội vã
                           Dạy rằng đuổi trâu ra thảo dã
                           Cho nó ăn ba miếng đỡ lòng
                           . . . . . . . . . . . .
                           Trâu thác đã công nghiệp phủi rồi
                           Trâu trở lại kiện nài với chủ
                           Lại lấy chữ: báo ân dĩ oán.

                            (Lục súc tranh công)

         Lời trần tình kể công của trâu quả đúng sự thật; song sở dĩ nó đã dùng được làm lợi khí sản xuất, là nhờ ở tay nông dân khéo điều khiển nó, nhờ ở tay mục đồng: nếu thả nó đi buông tuồng, nó nhập bầy thành phồn; bờ cõi sẽ bị giậm nát, mồ mả sẽ bị quật vầy; cho nên:

                           Một con trâu cũng một thằng chăn.
                            (Tục ngữ)

         Và càng đông trâu thì thằng chăn càng nặng giữ:

                           Trâu anh con cỡi, con dòng,
                           Còn thêm con nghé cực lòng thằng chăn.

                            (Ca dao)

         Bởi vậy ở trên trời, thằng chăn vì mê theo Chức Nữ, không lo coi chừng coi đỗi nó, mà phải bị đày và kêu trời như bộng:

                           Thằng Cuội ngồi gốc cây đa,
                           Bỏ trâu ăn lúa gọi cha ời ời!
                           Cha còn cắt cỏ trên trời,
                           Mẹ còn cỡi ngựa đi mời quan viên.

                            (Ca dao)

         Có thằng chăn nắm dây dàm, nó mới không xâm lăng đồng ruộng lân cận, mới khỏi phạm chủ quyền của nông dân, mới bảo tồn được an ninh trật tự:

                           Trâu đồng nào ăn cỏ đồng nấy.
                            (Tục ngữ)

         Có điều kiện đó mới thanh trị thanh bình:

                           Bao giờ đồng ruộng thảnh thơi,
                           Năm trâu thổi sáo vui đời Thuấn Nghiêu.

                            (Ca dao)

         Vậy mong rằng năm Tân Sửu sẽ đưa những ai lầm lạc trở về đường ngay nẻo thẳng đúng theo câu tục ngữ:

                           Lạc đường nắm đuôi chó,
                           Lạc ngõ nắm đuôi trâu.


THUẦN PHONG

____________________________________
(1) Những thành ngữ, tục ngữ, ca dao, văn thơ về con trâu đều in bằng chữ xiên.
(2) Trong Nam gọi là trâu cò, chỉ nói trâu trắng trong thành ngữ trâu đen trâu trắng.


BÁCH KHOA |  SỐ 98

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #643 vào: 23/03/2019, 19:17:08 »


Lại chúc tết

THÂN GỬI anh Bình,
         Trong tuần vừa qua, chắc Anh đã nhận được khối thư hay thiếp mừng năm mới, trừ của tôi.
         Tôi đã chẳng dám theo lệ thường, vì Anh vẫn bảo: “cung chúc tân xuân” hay “Happy New Year” có bao giờ mang lại cho ta những phước lộc thọ khang ninh hằng mong mỏi?
         Đã đành lời chúc không còn ý nghĩa thiêng liêng như đối với các thế hệ trước, và đại đa số hiện nay chỉ dùng để tỏ chút tình thân. Song không biết vì sao, mỗi khi Tết đến, tôi chẳng xét bằng lý trí, mà vẫn muốn như khi còn thơ ấu, lặng thầm tin tưởng vào những phước lành.
         Có lẽ cuộc đời sẽ quá khô khan, nếu mất hết tất cả mọi vẻ ảo huyền linh diệu. Chúng ta cần tìm nguồn an ủi cho khuây khỏa những nỗi niềm riêng mà tháng ngày qua thường để lại ít nhiều.
         Ấy cũng vì thế mà tôi chẳng tán thành, khi thấy ông Tú Xương châm biếm một cách quá nghiệt ngã những ước vọng của người đồng thời nhân dịp đón Xuân.
         Thực ra, nếu được như lời chúc, có tiền, có con… chưa chắc mấy thi nhân đã nỡ chối từ. Mỉa mai kẻ khác chúc nhau làm quan “Phen này ông quyết đi buôn lọng”, nhưng Anh thừa biết nhà thơ nào không thi đỗ và không được lọng che, nên đã thốt ra bao lời phẫn hận?

                          “Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau
                           Sống lâu trăm tuổi bạc đầu râu
                           Phen này ông quyết đi buôn cối
                           Thiên hạ bao nhiêu đứa giã trầu


         Nhà thơ được bao người khen ngợi vì những vần điệu “thú vị” như trên: ông Tú cũng nên cho phép chúng ta chúc ông nội bà ngoại, cha mẹ được như vậy để ta có chút an ủi giã trầu cho những bậc sinh thành đến lúc đầu bạc răng long, sao lại chế giễu?
         Vả chăng, cách chúc của ta trong mấy chục năm qua, đã thay đổi dần bằng nhiều câu chữ thích hợp hơn với những khuynh hướng và tâm tình mới.
         Khi còn nhỏ, chúng ta thường nghe các người lớn chúc nhau: phát tài phát lộc, một vốn bốn lời, nhất bản vạn lợi, bằng năm bằng mười năm ngoái, thăng quan tiến chức, sinh thêm con trai, năm nay cô chiêu cho ăn cỗ (cưới), có thêm phòng nữa (lấy vợ bé), tăng phúc tăng thọ, hoặc vinh an cát khánh v.v…
         Rồi về sau, nhiều người chịu ảnh hưởng Âu Mỹ, hoặc chỉ coi sự chúc tụng như một lề lối xã giao và nhất là thấy lời chúc cũ quá, nghe rất cầu kỳ hoặc sặc mùi trưởng giả tham của háo danh, nên phần đông chỉ nói một cách vắn tắt cho tiện: một năm đầy hạnh phúc, mọi sự tốt lành; thân mật hơn và có lẽ thực thà hơn, là: chúc mạnh khỏe. Chẳng biết mong khỏi ốm đau thì có ai mỉa mai nữa không?
         Dù sao, chú tụng ước nguyện và cho nhau, hy vọng, là một nhu cầu chẳng đáng chê trách của con người vất vả mưu sinh, và cũng thiết yếu như những nỗ lực tranh đấu trong cuộc theo đuổi hạnh phước.



         Chỉ hiếm một nỗi, có bao giờ ta được như lời chúc “Vạn sự như ý”? Một vài sự cũng khó. Và giá có được, nhiều khi quen đi mà coi thường, rồi không thấy sướng nữa, nên lại phải mưu cầu sự khác, và cứ mãi mãi như vậy suốt đời.
         Khi Anh mơ ước Chị ngày xưa, tôi thấy Anh say mê đến nỗi tuyên bố rằng không lấy nổi Chị thì Anh sống làm sao? Chớ đừng nói là sung sướng được. Nhưng biết bao lần Chị đến thổ lộ với nhà tôi, những nỗi khổ tâm của Chị và Anh đã đổi thay không chán chường thì cũng kém tha thiết, nhiều lúc than buồn và ngỏ ý muốn đi xa, du lịch hay du học nước ngoài để tìm mới lạ: ru rú xó nhà, theo Anh, thì khổ chết. Vậy muốn Anh vừa ý nhất, thì chúc Anh được sang Mỹ sang Đức?
         Nào tôi có tiếc chi, nhưng chắc đâu Anh sung sướng một khi toại nguyện? Tôi biết Anh cũng như tôi đã tìm hiểu được chinh mình, và chúng ta đều là những kẻ hết ước lại mong và thả mồi bắt bóng để chẳng hưởng được những gì sẵn có.
         Khi thử lập bảng thống kê mà xét về cảnh riêng, tôi thấy rất nhiều điều ước mơ và thất vọng; song những sự tốt có thể hưởng được, dù nhỏ vặt, cũng không phải là ít: chỉ vì tôi quên mất, nên lắm lúc tôi tưởng mình thiếu thốn trống rỗng.
         Tôi có một lũ con nhỏ: các bạn nhất là người hiếm hoi, trông thấy chúng cũng cho là tôi được cảnh xum họp vui vẻ. Nhưng thực quả ít khi tôi chơi đùa với chúng, dù có thể dành ra mỗi ngày hoặc mỗi tuần độ 15 phút hay nửa giờ.
         Vun xới mãi được mấy chậu cây, lá đã xanh tốt, hoa cũng thường nở: nhưng tôi chỉ lướt qua nhìn thoáng, chẳng bao giờ ngồi mà ngắm nghía để “thưởng hoa”: lúc hoa tàn rồi, tôi mới ngẩn tiếc.
         Ưa tranh sơn, tôi đã mất nhiều thời giờ để chọn được một bức như ý, nhưng từ khi treo lên, tổng cộng những lúc ngắm nghía có lẽ không quá 30 phút trong bốn năm nay: màu sắc hươu nai cây cỏ để tùy bụi bám và mạng nhện chằng, song mỗi khi qua tiệm tranh, thế nào cũng dừng chân nhìn xem có bức nào đẹp không?
         Gần ngày Tết, nhà tôi đi chợ sắm sửa để trang hoàng nhà cửa và có đồ tiếp khách: la cà trên các vỉa hè, kén từng bông hoa và chọn thứ trà mạn thiệt thơm; song trà cúc mang về, gọi là cho có đấy, chớ chủ cũng không nhìn, khách ngồi nói chuyện ba hoa, có người nghiện trà mà uống nước chẳng lưu ý, mặc hương vị bay theo làn khói: trong khi đó, chúc lấy chúc để cho nhau những hạnh phước còn ở xa ngàn dặm.
         Lại còn bao thứ, không mất công cũng có thể hưởng, mà chẳng mấy ai nghĩ tới. Anh Chúc phàn nàn túng quá, chưa mua nổi máy thu thanh để nghe vọng cổ: nhưng có lần tôi thấy Anh ngồi đọc báo và kêu chán, khi vọng cổ ầm vang từ máy nhà bên cạnh; – nhiều công viên tốn tiền trồng tỉa trông nom, hoa cỏ cũng ngoạn mục, nhưng rất nhiều người không bao giờ bước chân tới dạo cảnh cho vui mắt và tìm chút thư thái, chỉ bực mình kêu phải sống chui rúc trong căn nhà chật hẹp, và ước mơ có mảnh vườn khoáng đãng; – trái lại, ông Tư béo cười sằng sặc bảo tuy ông ở căn gác lụp xụp, không có một tấc đất, nhưng vẫn làm thơ vịnh hoa, vì “trúc đào bên xóm nở cho ông”, cũng như ánh nước, làn mây, đàn chim sẻ, và vầng trăng lơ lửng cho tất cả mọi người khi họ dửng dưng.
         Anh và tôi, chúng ta cứ việc ước mơ và chúc nhau toại chí. Song nếu để ý hơn vào hiện tại, có lẽ dù còn thiếu thốn về nhiều phương diện, mỗi người ít ra cũng vẫn có một số thú riêng tùy hoàn cảnh và tính tình: nếu lưu tâm thưởng thức, từ ly trà, điếu thuốc, điệu đàn bắt chợt, tiếng cười nắc nẻ của lũ trẻ thơ, câu chuyện hài hước v.v… thì cuộc đời chưa chắc đã thiếu vui. Và tất cả những sự vui thích giản dị đó, đem cộng lại sẽ khiến cho ngày tháng êm đềm. Ấy là chưa kể những thú chung mà tạo hóa vẫn ban cho tất cả những ai biết hưởng. Chúng ta đã bỏ phí quá nhiều, và tôi xin chúc anh tìm lại để thấy những hạnh phước đã quên.


Thân mến.
ĐOÀN THÊM


BÁCH KHOA |  SỐ 98

 

Ngủ rồi nduytai

Re: Tạp chí Bách Khoa (1957-1975)
« Trả lời #644 vào: 24/03/2019, 17:28:39 »


Tri ân các nhà văn quá cố

LÒNG TÔI se lại, khi cầm bút khởi viết những dòng này. Tôi buồn ngao ngán, ôn lại một chuyện có thực mà chính tôi đã sống, và tưởng tượng như một giấc mơ hãi hùng…


         Một đêm thứ Bảy, tôi tiếp vài bạn ngoại quốc tại một tiệm khiêu vũ ờ Sàigòn. Điệu nhạc hòa theo khói thuốc, và men rượu nồng làm ai nấy trò chuyện vui vầy, cất tiếng cười vang… Bên chúng tôi là hai vũ nữ. Hai vũ nữ khác nhau như ngày với đêm, như núi cao và vực thẳm… Một cô hoạt bát, lần khân; một cô e dè ý nhị. Một cô xiêm áo rực rỡ, nếu ta không muốn nói sặc sỡ; một cô bận đồ nội hóa, mầu sắc thanh bình, như để vụng về che đậy tất cả một vũ trụ u buồn thầm kín…
         Tôi để ý tới cô vũ nữ kỳ dị này, vì nhận thấy ở nơi cô một chút gì lỗi điệu với khung cảnh xung quanh, và sai biệt với các bạn đồng nghiệp đồng phường…
         Sau bao gạn hỏi, tôi được biết cô là lệnh ái một nhà văn thời danh nay đã quá cố, tác phẩm vẫn được trưng bày tại các tiệm sách, và kẻ hậu sinh là chúng ta đây vẫn một niềm hoan nghênh thán phục, tụng đọc ngâm nga, trong kính cẩn và luyến tiếc…
         Một mối buồn man mác vụt xâm chiếm hồn tôi… Và tôi ngậm ngùi nghe cô ôn lại chuyện đời, từ đó tới nay…



         ― “Em mồ côi cha từ 9 tuổi. Mẹ em tần tảo nuôi con, dành dụm được chút vốn nhỏ, tưởng cũng tạm đủ để “giật gấu vá vai”, sống cho qua ngày đoạn tháng… Nhưng chiến tranh, rồi tản cư, di cư và định cư, đã biến gia đình em trở nên tay trắng.
         “Em có em đang đi học. Vì sự sống của mẹ em, tương lai của em em… anh tính em làm sao khác được?!…
         “Trước đây em ngồi thâu tiền. Sau nhà hàng thay chủ, em biến thành vũ nữ… Ban đêm đi làm; có thì giờ rỗi, em vẫn cố gắng đi tìm việc khác… Một việc ban ngày, tại một văn phòng nào đó, để tránh những ngộ nhận và sa ngã… Nhưng không được!
         “Có lần, em tìm được một việc tại một hãng buôn. Lương tháng ba ngàn! Nhưng một ngày kia, ông chủ bảo em: – Cô ở nhà, không cần tới tiệm, mà vẫn lãnh lương… Tôi sẽ gặp cô ngoài giờ làm việc!…
         “Em hiểu ông chủ em định nói gì!
         “Em buồn rầu, xin thôi việc! Em trở lại tiệm khiêu vũ, không ngồi thâu tiền, nhưng để trở nên… vũ nữ: em hy vọng “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”, kiếm tiền để nuôi mẹ già em dại, một cách lương thiện, thực thà… Có người sẽ dị nghị, khinh khi…; nhưng em tự biết tấm lòng em trinh bạch… Vả lại, em được tự do: các khách hàng không thể yêu cầu ông chủ em cho nghỉ việc, mỗi khi không được em chấp thuận “thỉnh cầu”…
         “Nhưng nếu biết em làm vũ nữ… Trời ơi! Chắc là mẹ em buồn lắm, chỉ buồn thôi… Chớ mắng em làm sao được… Em nuôi cả nhà, và em đâu có muốn làm vũ nữ!
         “Anh có nói tiền nhuận bút của ba em năm năm trời, không được năm chục ngàn! Làm sao đủ!… Và còn ba em nữa… Con hương hồn của ba em!… Nếu linh thiêng và biết em làm vũ nữ, ba em sẽ nghĩ sao? Ba em thuở sinh thời vẫn tha thiết với các vấn đề xã hội, và dùng ngòi bút tranh đấu mong san bằng các nỗi bất công.
         “Em không hề cho ai biết em là con ba em. Không hiểu tại sao đêm nay em lại vô ý lỡ lời, làm thẹn cho ba em ở bên kia thế giới…
         “Thôi anh ạ, chúng ta nói chuyện khác đi… Gợi đông tro tàn, nào có ích gì!”



         Tôi suy ngẫm, trầm ngâm, liên tưởng tới những cuốn sách của nhà văn mến yêu quá cố này, tôi đã đọc khi còn nhỏ… Chúng tôi ngồi ở sân trường, trên bãi cỏ, luận bàn so sánh từ hình thức cho tới nội dung. Trong thâm tâm, bao giờ tôi cũng kính mến ông như sư phụ. Ngày nay, sở dĩ cầm bút diễn đạt được chút ý niệm, phát biểu được chút nhận xét, về người đời, việc, vật, tôi thành thực nhận chân một phần rất lớn là nhờ ở nhà văn có tiếng này và văn đoàn của ông, mà ảnh hưởng đã in sâu vào tư tưởng và nếp sống của một thế hệ.
         Con gái nhà văn đó ngày nay làm vũ nữ, mặc dù cô không muốn, đã khiến tôi suy nghĩ! Tôi không nhận xét vấn đề dưới khía cạnh xã hội quá bao la; tôi chỉ thu nhỏ bài toán dưới một vấn đề:
         Chúng ta nên, cần và có bổn phận tri ân những nhà văn quá cố như sao cho phải đạo?
         Thường ngày, ta vẫn được đọc các bài bình luận trong các tạp chí hay sách giáo khoa, ca ngợi và đề cao những nhà văn đó. Một đôi khi còn có lễ truy điệu, hay kỷ niệm, hoặc diễn văn. Nhưng có vấn đề thực tế nhất, là giúp gia đình các nhà văn thanh bạch đó, tái bản các cuốn sách cũ, hoặc xuất bản các tập lai cảo, thì chúng ta đã vô tình quên lãng!
         Những cuốn sách quý giá kia là kho tàng chung của quốc gia: những cuốn đã xuất bản cần được tái bản và phổ biến; những di cảo cần được ra mắt quốc dân…
         Đồng thời, nhờ vậy, gia đình các nhà văn, hữu danh nhưng vô sản đó, sẽ được sung túc, và chúng ta có thể tự hào là khi ăn quả nhớ kẻ trồng cây…
         Ở các nước văn minh, tiền tiến, – người ta chú trọng về văn hóa, khuyến khích văn tài, – đều có các hội văn hữu để xuất bản sách cho các mầm non văn nghệ, giúp các quả phụ cô nhi xuất bản sách của chồng, hay của cha đã khuất núi. Lại có những vụ quyên tiền, bán đấu giá, hoặc các tác giả thời danh ký tên kỷ niệm, và số thâu được hướng tới gia đình các nhà văn đã quá cố. Một đôi khi, còn có những học bổng dành cho các văn nhân, ký giả… Voltaire thuở trước đã đề tựa và chú thích cuốn kịch thơ Le Cid, để lấy tiền làm của hồi môn cho cháu của Corneille xuất giá…
         Những hội đoàn đó, những nghĩa cử kia, có tính cách đoàn kết qua thời gian, bắc cầu liên lạc giữa các thế hệ, ở nước ta đã hoàn toàn thiếu sót!



         Chúng ta tự nhận là một dân tộc có văn hiến. Nhưng chúng ta phải thành thực, dẹp lòng tự ái để khách quan công nhận, trạng thái trên đây là một trạng thái phản văn hiến, mà chúng ta nên, cần và có bổn phận chấm dứt, sớm chừng nào hay chừng ấy.
         Nhân chuyện nầy, tôi muốn đi xa hơn để bàn về một khía cạnh khác: đó là vấn đề dùng tên các văn sĩ thời danh đã quá cố, đặt tên cho các phố hay trường học…
         Tại thủ đô, có những phố hay trường học mang tên khả kính, ai cũng biết, và ai nấy đều một lòng sùng bái: Nguyễn Du, Nguyễn Trường Tộ, Tản Đà, Nguyễn Khuyến, Nguyên Công Trứ v.v… Nhưng còn biết bao nhiêu tên khác gần chúng ta hơn, không kém quan trọng, mà ủy ban đặt tên phố đã lãng quên một cách đáng tiếc, không biết vô tình hay hữu ý!
         Tôi muốn nói tới các nhà văn Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, Khái Hưng, Thạch Lam, Hoàng Đạo…
         Tôi ngậm ngùi khi cố công tìm kiếm trong danh sách các tên phố tại thủ phủ tỉnh Sàigòn, mà không thấy! Tuy nhiên, trong chúng ta, có ai dám phủ nhận phần góp vĩ đại của Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Quỳnh trong công cuộc phổ biến chữ quốc ngữ; của Trần Trọng Kim trong phạm vi sử học; và của Khái Hưng trên lãnh vực văn chương với những luận đề tiểu thuyết đã làm cả một thế hệ say mê, nghĩ ngợi… Và chúng ta có cần nhắc lại hay không thi sĩ Tản Đà vừa lâm chung, chánh quyền khi đó đã cử người đại diện tới phúng viếng, tặng tiền… Nguyễn Văn Vĩnh vừa trút hơi thở cuối cùng, mấy ông Thị trưởng đã tranh nhau hân hạnh đứng đầu sổ trong việc mang tên nhà văn hào đặt cho một phố lớn ở tỉnh mình.
         Những cử chỉ như vậy, ít lâu nay ta không hề gặp!…



         Lương Khải Siêu nói: dục diệt nhân chi quốc giả, tiên diệt kỳ ngôn ngữ văn tự. Nghĩa là: muốn giết chết một nước, trước hết hãy giết tiếng nói của dân nước đó.
         Nguyễn Văn Vĩnh nói: nước ta sau này hay dở, nhờ ở chữ quốc ngữ…
         Những người như vậy, ngày nay đã bị hậu thế lãng quên? Một sự quên lãng, vô tình? Hay một cử chỉ vô ân bội nghĩa?
         Dẫu sao, đó là những bất công mà chúng ta nên cần, và có bổn phận san phẳng, sớm ngày nào hay ngày ấy…
         Tiếng nói là tinh thần dân tộc, là linh hồn quốc gia. Tinh thần kia mất đi, linh hồn đó không còn, thì nước kia sẽ chết.
         Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, Khái Hưng, Thạch Lam, Hoàng Đạo… là những người đã một phần nào có công vun xới vườn hoa của tiếng nói quê hương, di dưỡng linh hồn quốc gia và củng cố tinh thần dân tộc Việt.


PHẠM TRỌNG NHÂN


BÁCH KHOA |  SỐ 98