Tác giả Chủ đề: Truyện ngắn - Đặc trưng thể loại - Đỗ Ngọc Thạch  (Đã xem 1264 lần)

0 Thành viên và 1 Khách đang xem chủ đề.

ngocthach34

  • bạn
Truyện ngắn - Đặc trưng thể loại

Đỗ Ngọc Thạch

Đặc trưng  của từng thể loại  và mối quan hệ giữa các thể loại trong tiến
trình phát triển của văn học là những vấn đề cơ bản của lý luận văn
học. Trong bài viết này, chúng tôi chỉ xin đề cập đến thể loại truyện
ngắn, một thể loại văn học được coi là  “xung kích” của đời sống văn
học, một thể loại có tính chất “thuốc thử” đối với  hầu hết nhà văn
trên con đường sáng tạo nghệ thuật đầy cam go…Do đây chưa phải là một
chuyên luận “bài bản” nên những trích dẫn không đánh số chi tiết (tránh
cho bài viết “cồng kềnh”, nặng nề) mà chỉ xin nêu ra một số sách tham
khảo chính như : “Cá tính sáng tạo và sự phát triển của văn học”
(M.B.Khrapchenco), “Những vấn đề thi pháp của Đoxtoiepxki” (M.
Bakhơtin), “Những vấn đề lý luận trong kịch hiện thực” (M.Gorbunova),
“Cấu tứ trong thơ trữ tình” (G.Bese), “Lao động nhà văn” (A. Xaytlin),
“Bông hồng vàng” (K.Pauxtopxki), “Đaghextan của tôi” (R.Gamzatop), “Sổ
tay truyện ngắn” (Vương trí Nhàn), “Những vấn đề lý luận và lich sử văn
học” (Viện Văn học), v.v …
* * *
Khi nghiên cứu sự phát triển của những thể loại trong những thời kỳ lịch sử khác nhau,
M.B. Khrapchenco đã phát triển luận điểm của V.Bielinxki “…nếu như có
những tư tưởng của thời đại thì cũng có những hình thức của thời đại”,
ông lưu ý rằng, khi quan sát sự bộc lộ mối liên hệ với thời đại, với
hiện thực lịch sử của sự phát triển của những thể loại, chúng ta phải
thấy rằng sự phát triển các thể loại trong những thời kỳ lịch sử nhất
định nằm trong mối tương quan nhất định với sự phát triển những khuynh
hướng nghệ thuật, và cũng phải chú ý đến sự không đồng đều độc đáo của
quá trình phát triển nghệ thuật, nghĩa là trong khi một số thể loại này
sống không lấy gì làm lâu thì những thể loại khác, tuy có sự biến đổi
cơ bản, lại chứa đựng nội dung xung đột của những thời đại khác nhau.
Truyện ngắn, một thể loại mà nếu nhìn  thuần túy hình thức bên ngoài
thì dường như nó  không thay đổi, nhưng nếu nghĩ rằng  nó phải  chứa
đựng  nội dung xung đột của những thời đại khác nhau thì ắt  nó sẽ có
biến đổi gì đây ? Rõ ràng, cái biến đổi cơ bản vừa nói trên  đối với
thể loại truyện ngắn, nó thuộc về cấu trúc nội tại của thể loại này.
Điều này phù hợp với luận điểm khá thịnh hành hiện nay : về phương diện
lịch sử, thể loại là một cấu trúc biến đổi. Vậy thì ta hãy xem cái biến
đổi ấy nó tuân thủ nguyên tắc nào để nó đủ sức chứa đựng được những tư
tưởng mới của thời đại mới.
Theo tôi nghĩ, trong lịch sử phát triển của thể loại, bên cạnh việc xuất hiện những loại hình, thể loại mới, khái niệm đổi mới sáng tạo của nghệ thuật bao hàm sự đạt tới một
cách hoàn mỹ của một loại hình, thể loại nào đó. Nói cách khác, mỗi
loại hình, thể loại luôn vận động để tự làm giàu mình đồng thời tác
động qua lại lẫn nhau để đạt tới sự hoàn mỹ cao hơn – trở thành những
“khuôn vàng thước ngọc” của nghệ thuật.
Mỗi loại hình, thể loại cần có tên gọi, khuôn mặt của nó. Với truyện ngắn, ý kiến sau của
Ga-ra-nốp thật đáng chú ý : “ Đối với truyện ngắn hay, có một vấn đề
đặc biệt quan trọng, đó là bảo vệ cho được tính xác định về mặt  thể
loại. Truyện ngắn cần phải cô đọng đến  mức cao nhất. Vấn đề số một đối
với nó là vấn đề dung lượng (xin đừng lẫn với sự ngắn gọn bên ngoài)”.
Nhà văn có tài, có phẩm chất sáng tạo chính là người chấp nhận tự
nguyện và thoải mái những nguyên tắc sắt đá của thể loại. Trong quá
trình chấp nhận lề luật đó, chính là anh ta đã làm cho những nguyên tắc
sắt đá đó trở nên hoàn mỹ. Thể loại càng đẹp, càng tinh xảo, tư tưởng
càng sâu sắc, càng lớn lao.
Khi cầm bút, vấn đề viết cái gì đây dần dần sẽ được chuyển thành vấn đề lựa chọn thể loại nào ? Sẽ không thể viết nổi  nếu không nắm vững nguyên tắc của thể loại và điều
đó không chỉ là vấn đề nghề nghiệp đơn thuần mà còn là một yếu tố quan
trọng để cùng với tư tưởng  tình cảm hình thành nên cảm hứng sáng tạo,
hình thành nên “tia chớp” cảm hứng để nhà văn cất cánh bay vào bầu trời
sáng tạo nghệ thuật.
Chọn thể loại cho phù hợp với ý đồ tư tưởng là khâu đầu tiên đặc biệt quan trọng của quá trình sáng tạo. Với ý nghĩa này , bản thân thể loại – hình thức , đã thể hiện sự đòi hỏi phải
phù hợp với chủ đề tư tưởng – nội dung. Luận điểm về mối quan hệ hữu cơ
giữa hình thức và nội dung thể hiện rõ ngay ở khâu đầu tiên này. Ý
tưởng này được nhà thơ Raxun Gamzatop nói bằng hình ảnh độc đáo và giản
dị:
“Kẻ  ngu làm kinh ngạc bằng tiếng gào

Người thông minh làm kinh ngạc bằng câu tục ngữ dẫn ra đúng chỗ.

Mùa xuân đã đến – hãy hát bài ca

Mùa đông đã đến – hãy kể chuyện cổ tích “
Trong lịch sử phát triển lâu dài của nghệ thuật văn chương nhân loại,
có rất nhiều ví dụ về những nhà cách tân lớn mà bằng tài năng độc đáo
của mình đã đưa thể loại truyện ngắn đến những đỉnh cao rực rỡ của sự
hoàn mỹ. Tính cách tân của các thiên tài là làm phong phú, đa dạng thể
loại đồng thời tiến tới khẳng định những nguyên tắc cơ bản, những qui
định ngặt nghèo và khắt khe của sáng tạo nghệ thuật ở thể loại truyện
ngắn.
K. Pauxtopxki -  nhà cách tân độc đáo, người thầy dạy nghề cỡ lớn đã nói về điều này:”Mỗi nhà văn, kể cả những người muốn viết truyện ngắn một cách hoàn toàn thoải mái, đều không khỏi có lúc phải nghĩ về những nguyên tắc sắt đá, những  “qui luật vàng” được viết
trong các sách giáo khoa văn học. Những qui luật đó cố nhiên rất hay.
Chúng buộc những ý tưởng còn lờ mờ trong đầu óc nhà văn phải cập bến
những ý đồ chính xác và sau đó, nhịp nhàng đi tới những khâu cuối cùng
, tới  sự hoàn thiện của tác phẩm, cũng như con sông mang nước của mình
tới  biển”.
Thông thường, người ta chỉ chú ý đến tính chất tự sự (kể chuyện) của truyện  ngắn, tệ hơn là coi truyện ngắn như một thứ văn xuôi “nôm na mách qué”, hoặc thứ văn xuôi “bò sát ngọn cỏ” !...Đó là một quan niệm sai lầm. Truyện ngắn đích thực không bao giờ là những
chuyện văt vãnh mà mỗi chi tiết dù nhỏ bé cũng ẩn tàng hơi thở của thời
đại, nỗi đau, niềm vui của nhân thế… Những cách tân, sáng tạo của các
nhà văn bậc thầy về truyện ngắn đã khẳng định rằng, truyện ngắn, về
tạng chất của nó rất gần với thơ, thậm chí có thể nói một  cách không
đến nỗi quá đáng rằng, truyện ngắn là một dạng cấu trúc đặc biệt của
thơ. Với ý nghĩa ấy, truyện ngắn  có vị trí cao cả đặc biệt ở ngay cả
trong “bầu trời Thi ca” mà lâu nay thơ ca độc tôn ! Về điều này, cũng
K.Pauxtopxki có ý kiến tuyệt hay :”…Cái chính là ở chỗ khi văn xuôi đã
đạt tới mức hoàn thiện toàn mỹ thì về bản chất nó đã thật sự là thơ!”.
Và chính những truyện ngắn của K.Pauxtopxki là sự chứng minh rõ ràng ý
tưởng đó : được cảm hứng trữ tình sâu lắng dẫn dắt, những câu truyện
rất giản dị mà Pauxtopxki kể ra đã mất đi cái chất nôm na ngày thường
của nó mà lấp lánh cái cấu trúc kỳ ảo của những tứ thơ thể hiện những
nỗi niềm ưu tư, trắc ẩn về số phận con người, thời đại…
Cần lưu ý rằng, cái nghĩa Thơ  được nói đến ở đây phải được hiểu là chất
trữ tình sâu lắng của những trạng huống, của những tâm trạng nhân vật
trong truyện ngắn (chứ không phải là những sự uốn éo  cầu kỳ trong câu
văn, sự lòe loẹt trong tả cảnh…), là sự cao đẹp của tư tưởng thẩm mỹ
khả dĩ có sức mạnh chắp cánh mà nâng cao tâm hồn người đọc thoát khỏi
những sự níu kéo của cái “trần tục” ở đời thường đặng vươn tới những ý
tưởng đầy nhân văn và sáng tạo. Với ý nghĩa ấy, chất thơ  của truyện
ngắn chính là cái tâm trong sáng mà đầy nặng sự ưu thời mẫn thế của nhà văn.
Như vậy, khi đạt tới đỉnh cao sáng tạo, thơ và truyện ngắn đã gặp nhau hòa thành đám mây ngũ sắc kỳ diệu ! Đây chính là đầu mối để ta lần tìm về đặc trưng loại biệt của thể loại truyện ngắn. Bởi vì, chỉ có đứng ở nơi hội tụ của sáng tạo nghệ thuật này, ta mới nhìn
rõ những nguyên tắc sắt đá, những qui luật vàng của thể loại truyện ngắn !
Ta hãy  trở lại  câu hỏi  “Truyện ngắn là gì ?”.  Như trên vừa nói thì có phải chăng truyện ngắn là thơ, một dạng thơ đặc biệt -  thơ văn xuôi ? Đó cũng là một ý, song chưa vội, hãy trở lại với
cái tên gọi của nó : Truyện ngắn !
Tên gọi truyện ngắn đã thể hiện khá rõ diện mạo của nó : truyện ngắn thì phải là  truyện… ngắn  ! Không cần phải dùng lối chiết tự hoặc tìm tra cái ngữ nghĩa xa xưa của
thuật ngữ “truyện ngắn” như nhiều người  đã làm, mà ta hãy cứ nhìn vào
phương thức tồn tại và cái hình hài ngắn gọn đến ngạc nhiên của những
truyện ngắn kiểu mẫu của các bậc thầy, sẽ có ngay được ý niệm cơ bản
khá chính xác về truyện ngắn : đó là một kỳ quan nghệ thuật bé nhỏ
nhưng có sức chấn động phi thường !
Một số người dựa vào chính cách tồn tại của truyện ngắn để giải thích những đặc điểm của thể
loại . Đây là một hướng tiếp cận tốt. Bởi vì từ khi ra đời cho đến nay
(truyện ngắn hình thành gắn liền với sự ra đời của báo chí), truyện
ngắn ngày càng khẳng định rõ chức năng  của  nó  ở cả hai phương diện
báo chí  và văn chương . Môi trường sống của truyện ngắn là báo chí,
nhưng tính chất của nó  là một tác phẩm văn chương . Báo chí qui định
cho truyện ngắn  một hình thức – khuôn khổ ngắn gọn . Tính chất văn
chương đòi hỏi truyện ngắn phải đạt tới một tác phẩm nghệ thuật có cấu
trúc hoàn chỉnh – một chỉnh thể thẩm mỹ. Những truyện ngắn nào còn nặng
về tính chất ghi chép, phóng sự và sức khái quát yếu  là do chưa thoát
ra khỏi vòng cương tỏa của cái môi trường báo chí. Cũng là cái hạt mầm
được gieo trên mảnh đất báo chí” ấy , nhưng truyện ngắn phải phát triển
thành một loài cây đặc biệt, khác hẳn  với những  “vườn cây báo chí”,
nó phải vươn tới tầm cao của sự sáng tạo nghệ thuật để tạo nên một thế
giới khác : thế giới nghệ thuật văn chương .
Truyện ngắn của chúng ta ít tính chất văn chương, nặng tính chất thời sự báo chí vì
người viết bị gò ép quá nhiều về tính chất  “có định hướng” của tờ báo,
vào những chủ đề, đề tài mà tờ báo đó phải  “bám sát”. Song, chủ yếu là
do tài năng của người viết, chưa từ cái “khung cửa nhỏ” của đề tài mà
nhìn bao quát được cả đại dương – mở rộng khả năng ôm trùm hiện thực,
khả năng khái quát của thể loại truyện ngắn.Việc so sánh truyện ngắn
với tiểu thuyết dưới đây sẽ làm rõ ý này .
Như trên đã nói, vấn đề đặc biệt quan trọng là bảo vệ cho được tính xác định về mặt thể loại
của truyện ngắn . Và tính xác định đó chính là sự đòi hỏi truyện ngắn
phải cô động đến mức cao nhất. Điều này cũng được X. Antônốp đặc biệt
nhấn mạnh : “ Trước mắt nhà văn viết truyện ngắn  là vấn đề rất phức
tạp. Mọi câu chuyện càng phức tạp hơn, bởi lẽ truyện ngắn phải …ngắn
!...Chính việc truyện ngắn phải ngắn khiến nó tự phân biệt một cách dứt
khoát và rành rọt bên cạnh  truyện vừa và tiểu thuyết”.
Không ai máy móc qui định truyện ngắn phải bao nhiêu chữ, nhưng khuôn
khổ báo chí đã hình thành nên một  diện mạo tương đối định hình đối với
truyện ngắn : từ ba đến năm ngàn chữ. Điều cần chú ý ở đây là: cái  vỏ
hình thức bên ngoài khá định hình của thể loại truyện ngắn đã buộc nó
phải tạo nên sự biến đổi của  cấu trúc nội tại, đó là sự vận động phát
triển đi từ cái cá biệt đến cái chung, từ cụ thể hóa đến khái quát hóa,
tức là quá trình điển hình hóa của nghệ thuật văn chương. Đó chính là
sự cách tân, đổi mới, sáng tạo của thể loại truyện ngắn. Sư khác biệt
của truyện ngắn đối với truyện dài, tiểu thuyết không phải chỉ ở độ dài
ngắn. Có người chú  ý đến phẩm chất đặc biệt của truyện ngắn do môi
trường báo chí đòi hỏi, đó là yếu tố mới lạ. Song, cần lưu ý rằng, yếu
tố mới lạ đó không phải là tính thời sự “sát sạt”, càng không phải là
“chuyện lạ đó đây” của môi trường báo chí. Yếu tố mới lạ của truyện
ngắn là phải tạo nên được sự cuốn hút đối với người đọc vào những sự
kiện đang diễn ra một cách đầy biên động của cả đời thường và những
chuyện lớn lao của thời đại. Điều cần nhấn mạnh là, yếu tố mới lạ đó là
sự xâu chuỗi cái đời thường và những cái lớn lao thành một cấu trúc
nghệ thuật hoàn chỉnh đặc biệt ngắn gọn, cô đọng của truyện ngắn khiến
cho cái cụ thể và cái trừu tượng, cái cá biệt và cái điển hình ở truyện
ngắn khác hẳn tiểu thuyết: nó hòa vào nhau và dường như là một để tạo
nên sức cuốn hút mạnh mẽ ở người đọc – đọc liền một  mạch. Chính ở cách
đọc truyện  ngắn này, một lần nữa cho ta thấy cái phẩm chất gắn bó với
thơ của nó: mạch cảm hứng không đứt đoạn và truyện ngắn nào hay là
những truyện ngắn cấu trúc  theo một cái tứ độc đáo như của tứ thơ vậy
!...
X.Antonop đã nói về điều này như sau:”Bởi truyện ngắn chỉ đọc liền trong ít phút nên ở đây rất cần tới sự nguyên vẹn của cấutrúc, sự thống nhất của phong cách. Một vài câu không đâu, thậm chí vài trang tiểu thuyết có thể bỏ qua, nhưng ở truyện ngắn, người ta không
được phép. Cần phải nhớ rằng, một trong những đặc điểm cốt yếu của
truyện ngắn là nhạy bén trước những gì thay đổi của đời sống…Một trong
những lý do để nhiều thế kỷ qua, truyện ngắn trở thành một trong những
thể loại có ý nghĩa phổ cập nhất: đó là sự kết hợp giữa yếu tố năng
động, khả năng nhạy bén với một cái nhìn rất mới đối với cuộc sống”
Ngắn ở truyện ngắn đồng nghĩa với cô đọng, tinh chất – nhìn vào đó có
thể thấy cuộc  sống hiện ra với đủ sắc màu của nó. Sự thách đố ở đây là
ai viết được ngắn gọn nhất ! Lep Tonxtoi nói:”Tôi không có thời gian để
viết ngắn!”. Còn A. Tsekhop nói:”Để có một truyện ngắn tốt, trong
truyện đó, không có cái gì được thừa, cũng y như trên boong tàu quân
sự, ở đó tất cả đâu vào đấy, không có gì được thừa, truyện ngắn cũng
vậy. Nghệ thuật viết, nói cho đúng ra, không phải ở chỗ viết như thế
nào, mà là nghệ thuật vứt bỏ đi những gì dở kém như thế nào”…
Và A.Tsekhop đã rất trung thành với những nguyên tắc đó của nghệ thuật
viết truyện ngắn. Ông cố gắng viết thật ngắn, nhưng truyện của ông nồng
ấm hơi thở đời sống, bao quát những vấn đề cơ bản của xã hội và vang
lên âm hưởng sử thi quyến rũ. Sự sáng tạo của A.Tsekhop khiến ta ngạc
nghiên chính là kết cấu chặt chẽ, ngắn gọn và có vẻ đẹp thanh tú, giản
dị đến tuyệt vời. Đó là sự ngắn gọn, giản dị của thiên tài. Tomat Man
nói:”Sự ngắ gọn của Tsekhop là sự ngắn gọn tráng lệ”. Còn Trifnov
nói:”Truyện ngắn của Tsekhop (những truyện ngắn hay nhất) chính là
những tiểu thuyết được tài năng ghê gớm của ông cô gọn lại”. Và , từ
những truyện ngắn  mẫu mực của Tsekhop, Trifnov đã đi đến  khẳng định
đặc trưng của thể loại truyện ngắn: Về khả năng bao quát cuộc sống,
truyện ngắn và tiểu thuyế bình đẳng với nhau… Một anh hùng ca dày dặn
và một truyện ngắn bốn, năm trang có thể xếp vào cùng một diễn đàn”. Ý
kiến này dường như có vẻ cao hứng và cường điệu. Song, với bàn tay sáng
tạo kỳ diệu của thiên tài, sức mạnh của thể loại là không có giới hạn !
Đến đây, có thể nói, truyện ngắn vừa là dạng thức đặc biệt của THƠ, vừa
là TIỂU THUYẾT được cô gọn lại – dạng thức độc đáo của tiểu thuyết.Với
ý nghĩa này, nếu nói truyện ngắn là thể loại văn học khó nhất là hoàn
toàn có cơ sở. Ở truyện ngắn, mỗi câu chữ, mỗi dấu chấm phảy đều phải
được chọn lọc tới mức tinh xảo, hoàn mỹ. Ngôn ngữ của truyện ngắn  phải
là thứ ngôn ngữ kim cương tuân theo những  “Quy luật vàng” khắc nghiệt
! Cho nên ta sẽ dễ dàng tìm thấy không ít những ý kiến về đặc trưng của
thể loại truyện ngắn gần với  quan niệm trên. Chẳng hạn như:”Trong các
thể loại văn chương, truyện ngắn đóng vai trò hổ báo trong đại gia đình
các loài vật. Ở loài thú dữ này, không được có chút mỡ thừa dính vào
mọi cơ bắp, nếu không chúng không thể săn mồi được. Ngắn gọn là qui
luật của việc cấu tạo truyện ngắn. Nhờ có khả năng phản ánh  hành động
một cách ngắn gọn, truyện  ngắn có khi còn có thể đạt tới trình độ anh
hùng ca và đó là cả một bí mật của nó” (Hoan Bốtsơ), “Truyện ngắn là
một thứ giọt nước mà không có nó không thể có đại dương . Theo tôi hiểu
toàn bộ truyện ngắn là một tấm thảm lớn lao về cả thời đại. Với những
mảnh tưởng như rất nhỏ bé, nó góp phần tạo nên cả tấm chân dung hoàn
chỉnh. Truyện ngắn giống như tranh khắc gỗ, lao động nghệ thuật ở đây
đòi hỏi chặt chẽ, cô đọng, các phương tiện phải được tính toán một cách
tinh tế, nét vẽ phải chính xác. Đây là một công việc vô cùng tinh tế.
Xoay xỏa trên một mảnh đất chật hẹp, chính đó là chỗ làm cho truyện
ngắn phân biệt với các thể loại khác” (Ts.  Aitmatốp), v.v…
A.Tônxtôi  nhận định : truyện ngắn là một trong những thể tài văn học khó
nhất. Về nội dung cũng như về tư tưởng , nó không khác gì tiểu thuyết…chỉ có điều do ngắn nên khó hơn…Truyện ngắn đòi hỏi một công phu lao động lớn. Đây là chỗ đánh dấu trình độ nghệ thuật một nền văn học”, để thấy rằng vấn đề đã trở nên trầm trọng, chứ không phải “chuyện như đùa”  nữa . Từ ngày có cuốn  “Những người thích đùa”  của Azít  Nêxin,
dường như làng văn của chúng ta thiếu đi tính thận trọng, nghiêm túc
cần thiết . Người sáng tác viết như đùa nhà phê bình cũng  viết như đùa
mà quên đi rằng “cơm áo không đùa  với khách văn”  !  Muốn đùa phải cao tay lắm ! …
* * *
Nhà thơ Đức Bese có nói rất hay rằng : “Khi nào bầu trời thơ  ca rạng rỡ nhất ? Sau cơn giông , sau xung đột” . Câu này được viết trong chuyên luận “Cấu tứ trong thơ trữ tình”
.Như thế có thể nói rằng, xung đột không chỉ là đặc trưng loại biệt của
KỊCH mà cả THƠ và VĂN XUÔI đều có dự phần. Cũng như vậy, chất trữ tình
bay bổng không chỉ là thuộc tính đặc trưng của THƠ mà cả KỊCH và VĂN
XUÔI đều không thể thiếu. Sự tác động qua lại, chuyển hóa lẫn nhau giữa
các  thể loại văn học không chỉ làm cho thể loại trở nên phong phú, đa
dạng mà còn ngày càng khẳng định những đặc trưng có tính loại biệt của
các thể loại. “Thể loại sống bằng hiện tại, nhưng luôn nhớ quá khứ của

mình, khởi thủy của mình” (M.Bakhơtin) – liệu còn cách nói nào hay hơn
nữa ?

Hanoi, 1985 – TP.HCM, 2009

Đỗ Ngọc  Thạch
« Sửa lần cuối: 30/10/2011, 17:43:57 gửi bởi ngocthach34 »